Zolang jullie onze chocola eten, kopen wij jullie boeken

Wie Vlaamse literatuur wil kopen, moet in Nederland zijn, niet in Vlaanderen. De onafhankelijke boekwinkel in België sterft uit.

`AWEL, U KOMT mij hier vragen om Vlaamse literatuur?, roept de dame van de stationskiosk in Antwerpen met opgetrokken wenkbrauwen. ,,Had u beter in Roosendaal uit de trein gestapt niewaar? Voor literatuur moet u niet in Antwerpen zijn. Een stationneke terug, daar vindt u onze auteurs in de schappen.''

De bakermat van de Vlaamse literatuur ligt in Nederland. Vlaamse auteurs brengen zichzelf massaal onder bij Nederlandse uitgevers die een grotere afzetmarkt en meer geld bieden. Literaire boekhandels bezwijken onder de concurrentie van een paar grote ketens die boeken voor lagere prijzen kunnen aanbieden en verdwijnen een voor een uit het Vlaamse straatbeeld. Belgische uitgevers keren literatuur steeds vaker de rug toe, om zich te concentreren op de meer winstgevende non-fictie. Het zijn elkaar versterkende verschijnselen en niemand weet meer wat oorzaak en wat gevolg is.

Niet dat de Vlamingen niet lezen. De bibliotheken doen het beter dan ooit en literatuur is een geliefd onderwerp in de Belgische media. Liefhebbers van literatuur kunnen echter niet op elke hoek van de straat terecht voor de laatste Lanoye of Geeraerts. Antwerpen kent twee grotere boekhandels, Fnac en de Standaard Boekhandel, die de bekende namen verkopen. De verwachte verkoopcijfers dicteren het literaire aanbod, het inkoopbeleid is risicoloos.

De onafhankelijke boekhandel de Groene Waterman in de Antwerpse Wolstraat is de strijd aangegaan tegen de verschraling van het literatuuraanbod in Vlaanderen en weet zich tot op heden wankel staande te houden. ,,Wij zijn de laatste der Titanen, zegt medewerkster Edith Aerts. ,,Daardoor profileren we ons nu sterk en trekken we een loyale groep klanten die in de grote ketens niet vinden wat ze zoeken, namelijk kritische, geëngageerde literatuur, zonder dat daar per se een grote naam aan hangt.''

De klantenkring mag dan loyaal zijn, hij is maar net groot genoeg om de winkel draaiende te houden. Vorig jaar besloot de Groene Waterman aandelen aan klanten te verkopen, om ondergang - in navolging van het Brusselse filiaal, dat sneuvelde onder de concurrentie van de goedkopere grote ketens - te voorkomen. Bovendien is de winkel afhankelijk van een aantal vrijwilligers, die uit idealisme een of meer dagen per week assisteren bij de verkoop en de administratie.

Een onafhankelijke boekhandel wordt langzamerhand een rariteit in Vlaanderen. En toeval of niet, de Groene Waterman zit in Antwerpen in een straat die gedomineerd wordt door antiquariaten en neringen in kunst en curiosa. Het wekt de indruk dat literatuur van eigen bodem een even exclusief goed is als een schilderij of een Victoriaanse kast.

De nekslag voor de onafhankelijke literaire boekhandel is het ontbreken van een vaste boekenprijs, meent Aerts. ,,Wij kopen kleine oplagen van bijzondere auteurs. We kunnen geen prijzenslagen houden en conformeren ons niet aan de gemiddelde smaak van het grote publiek. Konsalik zul je hier niet vinden, al brengt dat soort schrijvers geld in de lade.''

Studente Ilse Brouwer draalt wat rond voor de eenvoudige, ongeverfde houten boekenstellages in De Groene Waterman. ,,Ik loop hier af en toe binnen. Hier hangt liefde voor het boek in de lucht. En ik laat me adviseren door het personeel. Vraag bij de Standaard Boekhandel naar een aanrader en je krijgt de laatste van Jacky Collins in je handen geduwd. Hier wijzen ze me op nieuwkomers of op speciale uitgaven. De relatief hoge prijs van literaire boeken hebben haar tot de zelfdiscipline gedwongen slechts één boek per maand te kopen. ,,Laatst was ik in Amsterdam. Ik was zeer verbaasd: elke gemiddelde boekhandel is heel ruim gesorteerd. En de boeken zijn goedkoper.''

De prijsverschillen zijn inderdaad aanzienlijk. Vlaamse uitgevers-importeurs moeten Nederlandstalige literatuur importeren. Van die kwaal hebben zij een deugd gemaakt. Door een gunstige omrekening van Nederlandse gulden naar Belgische frank, verkopen zij de boeken uiteindelijk met een winstmarge.

Wie Marcel van de auteur Erwin Mortier in Roosendaal aanschaft, betaalt 29,90 gulden. In Belgische franken: 547. Maar in Antwerpen gaat het boek niet voor minder dan 598 franken over de toonbank. De winst is voor de uitgever-importeur.

De Standaard Boekhandel is met 71 filialen een van de grote ketens in Vlaanderen. ,,Wij kopen in wat de consument wil lezen. Verkoopcijfers zijn belangrijk. Dat is een gezonde bedrijfseconomische houding'', zegt Johan Janssens, lid van de Directie Winkels. ,,Idealisme? We willen best jonge onbekende auteurs promoten, maar het is niet onze taak die op te zoeken. Het initiatief moet in eerste instantie van de uitgevers komen.''

Maar die concentreren zich meer en meer op documentaire of studieboeken. De Vlaamse auteurs zullen er niet wakker van liggen, zegt André van Halewyck, uitgever te Leuven. ,,Het literaire centrum van Vlaanderen ligt nu eenmaal in Amsterdam. Dat is historisch zo gegroeid, het is een gegeven. Een afzetmarkt van 15 miljoen potentiële lezers is aantrekkelijker dan 6 miljoen Vlamingen.''

Van Halewyck geeft jaarlijks zo'n veertig titels uit. Het zwaartepunt ligt bij non-fictie, al blijven enkele literaire auteurs uit loyaliteit bij hem. Hij zou het hen niet kwalijk nemen wanneer ze het liever in Nederland proberen. ,,Iedereen wil toch bij Ajax - of dezer dagen bij Feyenoord - voetballen? Nederland is de beste club voor Vlaamse auteurs. De leescultuur is goed, dat zal wel iets te maken hebben met de traditie van bijbellezing in het protestantse Nederland.''

Wat iedere Vlaamse auteur wil, is een boekbespreking in NRC Handelsblad of Vrij Nederland, stelt Van Halewyck. ,,Wie het in Nederland maakt, krijgt de Vlaamse markt er vanzelf bij. Wie het in Vlaanderen maakt, moet nog maar zien in Nederland voet aan de grond te krijgen.''

In café Plansjee, op een steenworp afstand van De Groene Waterman, stelt student rechten en hardcore literatuurliefhebber Michel Lefrere het zo: ,,De Belgen zijn goed in bonbons, de Nederlanders in literatuur. Zolang jullie maar chocola blijven eten, kopen wij jullie boeken wel. En geloof me: onze winstmarges op bonbons zijn ook helemaal niet slecht.''