Gevaarlijke intriges van een benarde tsaar

Het ontslag van premier Primakov brengt het belangrijkste resultaat van zijn regeerperiode, de politieke stabiliteit in Rusland, in gevaar. Het kan bovendien nadelige gevolgen hebben voor IMF-leningen.

Wat bezielt Boris Jeltsin nu weer? Door zijn onbezonnen oekaze om de regering-Primakov de laan uit te sturen, lijkt hij het meest waardevolle dat Rusland op dit moment bezit, politieke stabiliteit, aan gruzelementen te gooien.

De onberekenbare, soms wat kinds overkomende Jeltsin kon de populariteit van zijn premier niet langer verdragen. Elk succesje van Primakov, een beginselovereenkomst met het IMF of een buitenlandse reis, maakte hem jaloerser.

Ondanks de pijn van een bloedende maagzweer drong Jeltsin zich daarom telkens op de voorgrond, zoals bij zijn bliksembezoek aan de begrafenis van koning Hussein in Jordanië. Of hij stelde iemand anders in staat om vóór Primakov in het licht van de schijnwerpers te gaan staan, bijvoorbeeld zijn Joegoslavië-gezant, ex-premier Viktor Tsjernomyrdin, Jeltsins favoriet voor zijn opvolging, volgend jaar.

Hoewel de acht maanden van Primakovs bewind zich karakteriseerden door een ,,Brezjnev-achtige stagnatie'', zoals leider van de liberale Jabloko-partij het verwoordde, werd hij alom geprezen als de brenger van stabiliteit. Bij zijn aantreden in september dreigde Rusland door de roebelcrisis en de aftakeling van Jeltsin uiteen te vallen. Burgemeester Joeri Loezjkov van Moskou waarschuwde dinsdag voor een terugkeer naar deze periode van chaos indien Primakov zou wegvallen.

Aan het ontslag gingen nerveuze geruchten vooraf. ,,Vandaag voldoet hij nog, morgen zien we verder'', liet Jeltsin zich vorige maand ontvallen. Een Doema-lid van de Jeltsin-getrouwe fractie NDR voorspelde een week geleden dat Primakov op 13 mei de bons zou krijgen. Hij zat er een dag naast. Radio Echo Moskou berichtte dinsdag als eerste dat de ontslag-oekaze was getekend, hetgeen vanmorgen door de krant Segodnja werd verbeeld met een archieffoto van Jeltsin die bijtend op zijn lippen moeizaam een decreet ondertekent. ,,De presidentiële pen van Damocles hangt Primakov boven het hoofd'', luidde het bijschrift.

Het wegsturen van de premier (en op grond van de constitutie de voltallige regering van Rusland), nu al voor de derde keer in iets meer dan een jaar, komt daags voordat het impeachment-debat tegen Jeltsin in de Doema op de rol staat. In de aanklacht die tot afzetting van de president moet leiden wordt Jeltsin onder meer verantwoordelijk gehouden voor het plegen van genocide op zijn eigen volk (door de verpaupering neemt de Russische bevolking al jaren af). De Russische media en de oppositie houden er al enige tijd rekening mee dat de toorn van het staatshoofd de communisten en nationalisten in het parlement zal treffen.

Communistenleider Zjoeganov blufte dinsdag: ,,Als Jeltsin Primakov ontslaat is dat zijn laatste actie.'' Doema-voorzitter Gennadi Seleznjov, ook een communist, noemde het ontslag vandaag ,,de grootste en meest serieuze fout die er gemaakt kon worden''. Tijdens de financiële crisis van afgelopen herfst wisten de communisten sleutelposities in het kabinet te bemachtigen, met name in de persoon van Joeri Masljoekov, een communist die als vice-premier over de economische koers van Rusland mocht waken.

Kennelijk voelt Jeltsin zich weer sterk genoeg om die concessies aan de ,,vijand'' terug te draaien. ,,Ik sta stevig op mijn voeten'', zei hij kort geleden tegen de bezoekende Nelson Mandela. ,,Zelfs de communisten kunnen mij niet onderuit halen.'' Afgelopen weekend viel hij ondanks die dappere taal bijna om tijdens een kranslegging, om vervolgens abusievelijk met zijn rug naar de juist gelegde krans te gaan staan. Waarnemers sluiten niet uit dat Jeltsin bewust aanstuurt op ontbinding van de Doema en de afkondiging van de noodtoestand om de communisten te frustreren. Dat scenario kan zich ontrollen indien het parlement tot drie keer toe de kandidatuur van de voorgedragen premier verwerpt.

De anti-Jeltsin stemming in de Doema is door het ontslag van Primakov aangewakkerd, waardoor de kans is toegenomen dat er een tweederde meerderheid (driehonderd stemmen) te vinden is voor impeachment. ,,Zouden er gisteren driehonderd afgevaardigden voor afzetting van Jeltsin hebben gestemd, morgen zijn het er vierhonderd'', zei voorzitter Gennadi Seleznjov dreigend.

Op de Moskouse beurskoersen heeft deze zoveelste politieke crisis een drukkend effect. De notering van het aandeel Gazprom, 's werelds grootste bedrijf, daalde vanmorgen met negen procent. De Moskovski Komsomolets waarschuwde in haar editie van vandaag al dat Rusland het uitzicht op verse IMF-miljarden door een regeringswisseling verspeelt. Een hete zomer vol rellen en stakingen is volgens de krant het voorspelbare gevolg als dat inderdaad gebeurt.

De nieuwbenoemde premier Sergej Stepasjin verklaarde vanmorgen dat de grondwet niet geschonden zal worden (en dat het buitenlands beleid niet zal worden gewijzigd). Toch zien de Russische kranten in de benoeming van een luitenant-generaal aan het hoofd van de regering een militarisering van de macht.

Stepasjin heeft ook de leiding gekregen over de kiescommissie, die de stembusgang van de Russen (in december voor een nieuwe Doema en in juni volgend jaar voor een nieuwe president) ordelijk moet laten verlopen. Door een loyale politieminister in dit verkiezingsjaar te bevorderen tot regeringsleider denkt Jeltsin zijn opvolging optimaal te kunnen regelen. Met democratie heeft dit niets te maken, maar alles met gevaarlijke hofintriges van een in het nauw gedreven tsaar.