Dictator

Ook al vinden de tegenstanders van de bombardementen op Joegoslavië dat we hem niet mogen demoniseren, voor een beter begrip van Milosevic blijft het de moeite waard om je te verdiepen in de methoden van illustere, dictatoriale voorgangers als Stalin, Hitler en Mao.

Daartoe worden we de komende weken in staat gesteld door een kleine, maar fijne fototentoonstelling over Stalin in Stroom, het Haags Centrum voor Beeldende Kunst op Spui 193, vlakbij de steile moderne architectuur van onder meer het stadhuis die zelfs op de mooiste lentedag ijziger valwinden produceert dan Stalins laatste ademtocht moet zijn geweest.

De grote leugen heet de tentoonstelling, en ze laat zien hoe Stalin de geschiedschrijving verminkte door het beeld letterlijk en figuurlijk aan te tasten. We zien onthutsende voorbeelden van manipulaties met fotomateriaal. De foto's zijn afkomstig uit de collectie van de Britse journalist David King, die ze sinds dertig jaar verzamelt en er enkele jaren geleden het fraaie fotoboek The commmissar vanishes uit samenstelde.

Makkers van Stalin die in zijn paranoïde ogen tegenstanders waren geworden, werden stelselmatig uit oud beeldmateriaal weggeretoucheerd. Op de plekken waar vroeger blijde mensenhoofden prijkten, zie je opeens grijzige vlekken of uitgedijde sparrenbomen. Het is soms nogal onhandig gedaan, zó onhandig dat je je – met David King – kunt afvragen of de stalinisten gewild hebben dat de lezers doordrongen raakten van de eliminaties – als een onheilspellende waarschuwing.

Een van de fraaiste voorbeelden is een foto uit 1930, genomen ten tijde van het zestiende partijcongres, dat gekenmerkt werd door de uitstoting van communistische vakbondsmensen die te veel voor de belangen van de arbeiders opkwamen. Stalins diepe minachting voor de gewone man wordt gesymboliseerd door zijn manipulatie met een foto waarop een man hem de weg wijst, terwijl hij op de stoep voor een gebouw staat.

Stalin die afhankelijk zou zijn van de aanwijzingen van een gids? Dat kon natuurlijk niet. En dus werd de man weggepoetst, al valt er nog wel een bleke baan te onderscheiden, alsof de man verdampt is tot een geestverschijning. Het zou hilarisch zijn, als het niet allemaal zo triest was, want veel van deze mensen waren al koelbloedig vermoord voor ze weggeretoucheerd werden uit de geschiedenis.

In het voorwoord van The commissar vanishes beschrijft Stephen F. Cohen een ervaring met de oudste dochter van een bekende, door Stalin vermoorde Sovjet-leider. Ze liet hem het familiealbum zien dat haar moeder had bewaard. Op alle foto's met andere prominente communisten was er alleen een hand of schouder van de vader te zien.

Wat bleek? De moeder had zélf haar man weggeknipt uit angst voor Stalins controleurs.