Paus bezocht orthodox Roemenië

De paus bezocht dit weekeinde voor het eerst een orthodox land, Roemenië. Het `diplomatieke' (wat wil zeggen: niet-pastorale) bezoek was er een vol potentiële valkuilen, maar het verliep uiteindelijk zonder wanklank.

Drie dagen lang hadden de Roemenen het gevoel dat er iets bijzonders gebeurde. Even was de bittere armoede vergeten en was Roemenië het middelpunt van de wereld. Zeker toen paus Johannes Paulus II en patriarch Teoctist, hoofd van de Roemeens-orthodoxe kerk, zaterdag gezamenlijk de wereld toespraken en vroegen om een onmiddellijk einde aan de bombardementen tegen Joegoslavië.

Sinds het schisma tussen de westerse en de oosterse kerk in 1054 had er geen paus over orthodoxe grond gelopen. Nu tekenden beide leiders een verklaring die zowel voor de Serviërs en de Kosovo-Albanezen als de hele wereld bedoeld was. Een ongekende blijk van oecumene waarin ,,iedereen die op een of andere manier verantwoordelijk is voor de huidige tragedie (in Joegoslavië) wordt opgeroepen om de moed op te brengen om de wapens neer te leggen en de dialoog te hervatten.''

Paus Johannes Paulus kwam vrijdagochtend aan in Boekarest waar enkele uren te voren de laatste gaten in de weg waren gedicht. Uit angst voor mogelijke aanslagen, waarover in de kranten ruim gespeculeerd was, waren de putdeksels dichtgeschroefd. Het publiek was opgedragen zich vooral niet op de balkons te vertonen. Achtduizend man ordetroepen stonden paraat om in te grijpen.

De eerste minuten van het eerste pausbezoek aan de orthodoxe wereld verliepen stroef. Patriarch Teoctist, sinds de jaren zeventig hoofd van de orthodoxe kerk in Roemenië en lang een trouw aanhanger van het echtpaar Ceausescu, leek formeel en op zijn hoede. Jarenlang konden de twee kerken het niet eens worden over de voorwaarden van het – door de paus vurig gewenste – bezoek.

Het ging niet alleen om bijna duizend jaar rivaliteit tussen de twee kerken, maar ook om de recente geschiedenis. Roemenië is een orthodox land met een minderheid van ruim anderhalf miljoen rooms-katholieken. Daarnaast zijn er nog eens 800.000 Grieks-katholieken die, in tegenstelling tot de orthodoxen, de paus erkennen als het hoogste religieuze gezag op aarde, maar toch de orthodoxe riten aanhangen.

De orthodoxe kerk overleefde het communisme als staatskerk. De katholieke kerk werd sterk in het nauw gebracht. Vooral de Grieks-katholieken (ook wel Uniaten genoemd) werden vervolgd, hun priesters werden gevangen genomen en de kerk werd aan het einde van de jaren veertig zelfs geheel verboden. Terwijl patriarch Teoctist tien jaar geleden nog uitbundig het communisme en het echtpaar Ceausescu bejubelde, probeerde de Grieks-katholieken tegen de verdrukking in hun kerk levend te houden in de illegaliteit. Na de val van het communisme konden zij terugkeren in de openbaarheid, maar hun kerken kregen zij niet terug. Die waren door de communisten overgedaan aan de orthodoxe kerk die tot nog toe weinig animo toont om het kerkbezit terug te geven. Hetgeen de paus bij herhaling openlijk heeft veroordeeld.

Reden genoeg dus om het pausbezoek met de nodige omzichtigheid tegemoet te treden. De uitnodiging kwam pas tot stand na lange onderhandelingen waarbij de paus zich erbij neerlegde niet naar Transsylvanië in het midden van Roemenië en Moldavië in het noorden van het land te gaan, waar de meeste katholieken wonen. Zijn bezoek zou zich slechts tot Boekarest beperken. Daarom werd de reis voor het Vaticaan officieel bestempeld als een diplomatieke reis, bedoeld om toenadering tot de orthodoxe wereld te zoeken, en stond de reis ditmaal niet, zoals vrijwel alle reizen van de paus, te boek als een pastorale reis.

Zaterdag bleek het ijs tussen de twee kerkleiders gebroken en ontwikkelde het pausbezoek zich tot een zonovergoten volksfeest zonder wanklank. Na de oproep om het geweld in Joegoslavië te beëindigen volgde de ene omhelzing en broederlijke kus na de andere. Zondag werden twee gezamenlijke missen opgedragen. In de ochtend leidde de patriarch een orthodoxe mis op de plaats waar de Roemeense regering een enorme kathedraal wil gaan bouwen. 's Middags ging de paus voor in een druk bezochte katholieke mis in de buurt van het monsterlijke `Huis van het Volk' dat de megalomane Ceausescu heeft laten oprichten in het centrum van Boekarest. Voor deze laatste mis waren tienduizenden katholieken uit Transsylvanië en Moldavië naar de Roemeense hoofdstad gekomen. De paus prees de katholieken voor hun moed. ,,Ik weet hoeveel jullie geleden hebben onder het vreselijke communistische regime en ik weet hoeveel moed jullie hebben getoond door gelovig te blijven'', aldus de paus, die telkens weer het oecumenisch karakter van zijn reis benadrukte. ,,Aan het einde van het tweede millennium komen de paden die ooit uiteengingen weer bij elkaar. De oecumene gericht op herstel van de eenheid, groeit.'' Joaquin Navarro Valls, woordvoerder van het Vaticaan, zei in Boekarest dat het bezoek aan Roemenië, de eerste stap in de orthodoxe wereld, moet worden gevolgd door bezoeken aan Kiev en Moskou.

Bij vertrek kreeg de paus een veelzeggend verzoek mee van de Roemeense president Constantinescu. Hij vroeg de paus om Europa en de wereld te vertellen dat ,,rond de Karpaten en de Donau een christelijk, zachtaardig, vreedzaam, wijs en broederlijk volk leeft dat zijn best doet om zijn moeilijkheden te boven te komen''.

Niet alleen de regering, ook veel Roemenen hebben aan het historisch pausbezoek het gevoel overgehouden, dat hun land voor het eerst in lange tijd weer een beetje dichter bij de rest van Europa is gekomen.