Newton op schijf

MET DE UITGAVE op CD-rom van Robert Hooke's Micrographia ging voor uitgever Patrick W. Ames een langgekoesterde droom in vervulling. Het boek, waarin de natuuronderzoeker en wiskundige de celtheorie bevestigt, werd oorspronkelijk in 1664 door de Royal Society of Londen uitgegeven. Hoewel het boek twee jaar geleden opnieuw in druk is verschenen, kan het origineel alleen in musea worden bewonderd. Ames worstelde al enige tijd met de vraag hoe je gerenommeerde manuscripten uit vervlogen tijden voor iedereen toegankelijk kunt maken zonder ze aan gevaren bloot te stellen. Als directeur van Adobe Press, de uitgeverstak van het softwarebedrijf Adobe, stelde hij daarom voor om de manuscripten digitaal uit te geven. Adobe had hiervoor de middelen in huis. Begin jaren negentig heeft het bedrijf het Portable Document Format (PDF) ontwikkeld, een bestandsformaat dat zowel op PC's, Macintosh als UNIX computers kan worden gelezen. Veel wetenchappelijke verhandelingen en technische handleidingen worden in dit formaat uitgegeven.

Het voorstel van Ames werd echter van tafel geveegd. ``Het probleem is dat niemand weet of er een markt voor is'', zegt Ames in zijn kantoor in Palo Alto, Californië. ``De enige manier om er achter te komen is om het maar gewoon te proberen.'' En dus leende Adobe-topman John Warnock aan Ames een exemplaar van de eerste editie van Shakespeare's sonnetten uit 1640. Pagina voor pagina werden de manuscripten gefotografeerd en gedigitaliseerd. Vervolgens werd de uitgeverij Octavo opgericht, genoemd naar het formaat van een vel papier dat in achten wordt gevouwen. ``Met de komst van dit formaat in de vijftiende eeuw kwamen boeken voor het eerst buiten de kloosters en kerken'', zegt Ames. ``Het was het begin van de Renaissance.''

Aan de vooravond van het nieuwe millennium moet de CD-rom een soortgelijke rol gaan vervullen. Aan de uitgaven zelf zal het niet liggen. Naast Benjamin Franklin's `Experiments and Observations on Electricity' uit 1751 heeft Octavo onder meer Galilei's `Sidereus Nuncius' uit 1610, Isaac Newton's `Opticks' uit 1704, `De Humani Corporis Fabrica' van de Vlaamse geneeskundige Andreas Vesalius uit 1543 en de `De Revolutionibus Orbium Coelestium' van Nicolaus Copernicus uit 1543 uitgebracht. Daarnaast zijn ook enkele niet-wetenschappelijke werken verschenen zoals het beroemde `Manuale Tipografico' van de Italiaanse stempelsnijder en boekdrukker Giambattista Bodoni, `Underweysung der Messung' van de Duitse graficus Albrecht Dürer en de eerste vertaling van de Bijbel in het Engels door John Wycliffe uit de late veertiende eeuw. Al deze werken zijn voorzien van een vertaling en commentaar van deskundigen. Zo bevat de CD-rom van Copernicus een essay van de gerenommeerde astronoom Owen Gingerich. Er is veel zorg aan de uitgaven besteed. Sommige gefotografeerde bladzijden hebben een oplossend vermogen van wel 10.600 x 12.800 beeldpunten. Ter vergelijking: een normaal televisietoestel heeft een oplossend vermogen van 640 x 480 beeldpunten. De digitale opnamen vergen dan ook enorm veel opslagcapaciteit; voor twee pagina's uit Copernicus' `Revolutionibus Orbium Coelestium' moest al gauw zo'n 750 megabyte worden gereserveerd. Uiteindelijk zijn deze bestanden gecomprimeerd tot circa 10 megabyte. Toch kunnen de afbeeldingen makkelijk 800 maal worden vergroot zonder dat er vervorming optreedt. Bij de vertaling heeft men zelfs rekening gehouden met spelfouten die in latere edities zijn gecorrigeerd. ``We blijven de eerste edities zoveel mogelijk trouw'', aldus Ames.

Octavo heeft een conservator aangetrokken en speciale apparatuur en software ontwikkeld. Het bedrijf zet camera's in die NASA en gerenommeerde laboratoria voor technische analyses gebruiken. De software corrigeert vervormingen die ontstaan als opengeklapte boeken van bovenaf worden belicht en gefotografeerd. ``De bladzijden hoeven niet geprepareerd te worden'', zegt Ames.

Het fotograferen van de boeken is niettemin een tijdrovende klus die makkelijk zeven tot acht etmalen in beslag kan nemen. Het liefst doet men dat in Palo Alto zelf, maar als het niet anders kan worden de opnamen in musea en bibliotheken gemaakt. Octavo heeft inmiddels overeenkomsten gesloten met de Library of Congress, de New York Public Library en de Folger Library. De New York Public Library heeft Octavo zelfs het exclusieve recht voor zijn volledige collectie gegeven. Een van de projecten die daar worden voorbereid is een digitale uitgave van `Alice In Wonderland' met de oorspronkelijke tekeningen van Sir John Tenniel. Uiteindelijk wil Ames complete projecten uitgeven, zoals de documentatie van de Watergate-affaire en de Vietnam-oorlog.

Vorig jaar heeft Octavo 2.000 CD-rom's verkocht, te weinig om de zeer hoge productiekosten te dekken. ``We vragen voor de CD-rom's gemiddeld niet meer dan dertig dollar'', zegt Ames. ``Als je dit soort manuscripten voor iedereen toegankelijk wilt maken, kun je moeilijk honderden dollars gaan vragen.''

Op dit moment worden de CD-rom's hoofdzakelijk verkocht aan academici, studenten en verzamelaars. Zo'n twintig procent van de bestellingen komt uit Europa. Daar hoopt Ames dan uiteindelijk een vestiging te openen. ``Al was het alleen al omdat het gros van de gepubliceerde werken er zijn oorsprong heeft.''

Besproken CD-rom's zijn voorlopig uitsluitend via Internet te bestellen. Onder meer bij Octavo zelf (www.octavo.com) of bij elektronische boekwinkels als Amazon.com (www.amazon.com).