Kruissteek

DIGITALE beeldverwerking is al vele duizenden jaren oud. In de loop der eeuwen werd het bovendien steeds meer een specialiteit van vrouwen en kinderen. Pas zo tegen 1900 begonnen mannen, kunstenaars, zich er weer mondjesmaat serieus mee te bemoeien, en sinds de uitvinding van de computer denken ze er in al hun typische mannenpedanterie het patent op te hebben. Want digitale beeldverwerking, dat is harde technologie, denken ze, naast kooivechten bij uitstek het bijna exclusieve terrein van echte mannen.

Arme kerels, ze moesten eens weten. Want wat betekent digitaal als je het over beeldverwerking hebt nu helemaal? Niets anders dan dat je de zichtbare werkelijkheid met al haar oneindige, onmerkbaar in elkaar overlopende nuances vereenvoudigt tot een patroon van strikt gescheiden eenvoudige elementjes. Blokjes, zo u wilt, die elk een bepaalde kleurwaarde hebben die duidelijk van alle andere kleurwaarden verschilt. Mozaïek dus. Analoog verhoudt zich tot digitaal als aquarel tot mozaïek.

De oudste mozaïektechnieken werkten met schilfers zoals die min of meer toevallig ontstonden, of gevonden werden. De stukjes hebben geen vaste vorm, de maker zoekt uit zijn voorraad telkens een stukje van de juiste kleur dat zo goed mogelijk aansluit bij wat hij al heeft — of hij maakt het pas. Dat gebrek aan een vaste vorm maakt dit soort techniek overigens niet minder digitaal. Feit blijft dat er een beperkt aantal kleurschakeringen is en dat de overgangen scherp zijn. Een mozaïek bestaat altijd uit strikt gescheiden ofwel discrete eenheden, anders is het domweg geen mozaïek.

Vaste vormen kwamen er echter wel. Deels zal het wel om artistieke redenen geweest zijn, deels had het te maken met productietechniek. Zodra je mozaïekstukjes gaat fabriceren in plaats van verzamelen, komen er mallen in beeld, en dus worden de stukjes gelijkvormig. Mozaïeken werd tegelen, en in laatste instantie, Ministecken.

Met de komst van vaste vormen splitste het mozaïekwezen zich in twee richtingen: vaste vormen boden immers de mogelijkheid om de regelmaat daarvan uit te buiten. Daaruit is een enorme verscheidenheid aan abstracte mozaïektechnieken ontstaan, uiteenlopend van de complexe geometrische tegelpatronen die de islamitische culturen voortgebracht hebben tot het simpele randje in het tegelwerk op het toilet thuis. Bij dit soort mozaïekwerk worden de verschillen tussen de stukjes juist benadrukt. Het gaat om de contrasten, het lijnenspel dat de messcherpe afbakeningen opleveren. Het is als het ware een digitaal feestje. En het hoeft niet eens abstract te zijn. Op elke betere antiekveiling staat wel zo'n kast of tafel met fantastisch figuratief inlegwerk in twee, drie contrasterende tinten en materialen. Donker en licht hout, ivoor, goud, zilver. Ook daar geldt dat het juist gaat om het digitale. Om discrete, scherp gescheiden onderdelen. Voor vervloeiing en vage grenzen is geen plaats.

Bij zoiets als Ministeck gaat het juist niet om het lijnenspel, maar om de illusie te wekken van een vloeiend natuurgetrouw beeld. Dat geldt ook voor die andere wereldwijd verbreide en oeroude digitale beeldtechniek: borduren. Bij borduurwerk worden de `stukjes' gefabriceerd tijdens het opbouwen van het beeld zelf. Het onderliggende weefsel dient als mal, de mozaïekstukjes zijn de borduursteken.

Moderne digitale beeldtechnieken lijken nog het meest op borduren. Op een vaststaand maar niet zichtbaar raamwerk worden als ragfijne kruissteekjes kleurpunten gerangschikt. Dat gebeurt zo fijn dat als we er van een afstandje naar kijken, de beperkingen van ons oog ons doen geloven dat we een `echt' plaatje zien, in plaats van een hoekige tegelvloer. Zo werkt uw monitor, als een borduurlap. Kijkt u van dichtbij, dan zien u de losse steekjes. Bij wat meer afstand vervloeien ze. Op een televisie zijn geen steekjes te zien, alleen lijnen. Die tv is dan ook een analoog apparaat, waarbij het beeld is opgebouwd ongeveer als zo'n ouderwets kaartje borduurdraad: u ziet eigenlijk één lange, heen en weer windende draad, die almaar van kleur en tint verschiet. Er zijn geen eenheden, alleen maar die draad. En het verschieten gaat traploos. Er is niet, zoals op een monitor, een beperkt aantal duidelijk van elkaar gescheiden kleureenheden.

Omdat ons oog ook digitaal werkt, kun je met digitale technieken de perfecte illusie bereiken. Als je zorgt dat de beeldpuntjes zo dicht op elkaar staan, dat elk receptortje in het oog meer dan één puntje `ziet', denken wij een gestoken scherp beeld te zien. Goede druktechnieken werken daarmee. Dat zijn zulke fijne rasters, dat ons oog er ook op normale leesafstand geen wijs meer uit wordt. Bij monitoren is dat overduidelijk nog niet zo. Het lijkt wel wat, maar het is nog niks. Monitoren produceren doorgaans nog geen 25 puntjes per strekkende centimeter, veel te weinig om de schijn van een echt gestoken scherp beeld te wekken.

Daar komt, als alles goed gaat, rond het eind van dit jaar verandering in, als u tenminste geld genoeg heeft. IBM wil dan zijn nieuwe 17-inch LCD-scherm op de markt brengen, onder de wat omineuze naam Röntgen. Maar niet getreurd, ik zag een paar maanden geleden bij IBM een vrijwel af, werkend prototype, en het moet gezegd: je weet niet wat je overkomt. Het ding telt maar liefst bijna tachtig puntjes per centimeter, ruim voldoende om het oog te belazeren. Het gevolg is dat je op dat scherm een complete krantenpagina kunt afbeelden, die perfect leesbaar is. Je zou hem zo van het scherm pakken, als het ware.

De op aluminium en koper gebaseerde Röntgen is een schitterend ding, maar hij komt vast niet snel op ieders bureautafel te staan. Niet alleen wegens de prijs – zo'n tien- à twintigduizend gulden – maar vooral omdat al die extra puntjes die nodig zijn ook ergens geproduceerd en opgeslagen moeten worden. Dat betekent veel meer rekenwerk, plaatjesbestanden die veel en veel groter zijn dan nu, en apparatuur met voldoende capaciteit om dat allemaal snel genoeg te leveren en te verwerken. Totdat zulke apparatuur normaal is, zullen de meesten van ons op het nieuwe superbeeldscherm voornamelijk ofwel heel kleine, ofwel ouderwets rafelige plaatjes zien.