Wie is er beter dan een Wagner?

De nieuwe leider van de Bayreuther Festspiele hoeft voor het eerst niet per se een lid van de familie Wagner te zijn. Maar het kan wel.

Richard Wagner werd geboren in 1813, twee jaar voor Napoleon bij Waterloo werd verslagen. Zijn kleinzoon Wolfgang Wagner wordt pas tachtig in het laatste jaar van deze eeuw. De generaties in de Wagnerdynastie, die sinds 1876 heerst over het eigen Festspielhaus in Bayreuth, hebben bijna eeuwigheidsduur. Opvolgingskwesties in de familie Wagner doen zich slechts zelden voor, maar nu is er voor het eerst sinds vijftig jaar een aan de orde. De familie Wagner, al jarenlang in verschillende kampen verdeeld, mag voorstellen doen voor de opvolging van Wolfgang Wagner.

Voor het eerst mogen ook niet-Wagners solliciteren en daarom wordt de benoeming van een nieuwe Bayreuther Festspielleiter als nooit tevoren omringd door mysterie en speculatie. Want wellicht komt er een eind aan de sage van de Wagnerfamilie, een eigentijdse mythe, zoals Wolfgang Wagners nicht Nike de familiegeschiedenis vorig jaar beschreef in haar boek Wagner Theater.

Zeker in handen van een Wagner is Festspielleiter in Bayreuth een functie met cultureel en maatschappelijk aanzien, die zijn gelijke in Duitsland niet heeft. De familie Wagner heeft naast Richard Wagner nóg een beroemde voorouder: Franz Liszt was de vader van Richards echtgenote Cosima. De familie en het oeuvre van Wagner zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De meeste namen van Wagners kinderen en kleinkinderen laten zich lezen als een lijst van personages van Wagner-opera's: Isolde, Siegfried, Wieland, Wolfgang, Friedelind en Wolf-Siegfried.

Sinds keizer Wilhelm II in 1918 naar Nederland vluchtte en er een eind kwam aan de heerschappij van de Hohenzollerns, heeft de familie Wagner in Duitsland een `nationale' status. Voor de Führer Adolf Hitler was Bayreuth vanaf 1923 een bedevaartsplaats, waar het slot van Götterdämmerung hem een visioen op de ondergang van de wereld verschafte, het eind van zijn duizendjarig Reich. Het was hèm een eer wanneer Richard Wagners kleinkinderen Wieland en Wolfgang op schoot zaten bij `Onkel Wolf', zoals hij zich liet noemen in Bayreuth.

De jaarlijkse opening van de Wagner Festspiele op een bijna altijd zonnige julidag is ook nu nog het belangrijkste society-evenement in Duitsland. Politici, industriëlen en vertegenwoordigers van de culturele wereld laten zich op het terras van het Festspielhaus fotograferen met Wolfgang Wagner. De kleinzoon vertoont, vooral en profil dankzij een karakteristieke neus, een treffende fysieke gelijkenis met zijn grootvader. Daardoor lijkt een van de beroemdste en meest omstreden negentiende-eeuwers 116 jaar na zijn dood nog steeds voort te leven in deze uiterlijk zo gemoedelijke man.

Wolfang Wagner staat aan het hoofd van een familie-imperium dat al 123 jaar uniek is in de internationale kunstwereld. Het door Richard Wagner zelf ontworpen Festspielhaus is uitsluitend bestemd voor de uitvoering van zijn opera's. Het is een democratisch theater, gebouwd naar het voorbeeld van de Griekse amphitheaters. Het Festspielhaus is spartaans eenvoudig, de klapstoeltjes zijn smal en hard, in de pauzes van telkens een uur gaan de deuren dicht en zoekt men buiten vertier met worst en bier. De publieke belangstelling uit de hele wereld voor het twee maanden durende zomerfestival is vele malen groter dan het beschikbare aantal van 50.000 kaartjes. Slechts de Wagnerliefhebber die zich tien jaar lang elk jaar weer opnieuw opgeeft, mag hopen op een toegangsbewijs.

Nazisme

In het verleden was het altijd duidelijk wie in Bayreuth zou optreden als de nieuwe Festspielleiter. Weduwe Cosima zette het werk van haar man Richard voort. Zij werd opgevolgd door haar zoon Siegfried en na diens dood in 1930 kwam de macht aan zijn weduwe. Deze uit Engeland afkomstige Winifred was het, die Bayreuth uitleverde aan het nazisme, samen met een andere voormalige Engelsman: Houston Stewart Chamberlain (1855-1927). Door zijn huwelijk met Eva Wagner was hij de schoonzoon van Richard Wagner en zijn boek Grundlagen (1899) rechtvaardigde op `wetenschappelijke' wijze het antisemitisme.

Na de oorlog ging de discussie eerder over de vraag óf Bayreuth nog zou worden heropend als Wagnertheater, dan over de rechtmatigheid van aanspraken van Wieland en Wolfgang Wagner om hun moeder Winnifred als Festspielleiter op te volgen. De beide zoons mochten Bayreuth vanaf 1951 uiteindelijk weer artistiek en maatschappelijk respect verschaffen, terwijl Winnifred Wagner tot haar dood in 1980 bleef wie ze was: een verstokte naziste. ,,Het is een noodlottige geestelijke last, die ik tot het eind van mijn leven zal moeten dragen,'' schreef Wolfgang Wagner vijf jaar geleden in zijn autobiografie Lebens-Akte.

Na al die vanzelfsprekende machtsovernames binnen de familie heerst er nu voor het eerst een echt mysterie rond de opvolging van de Festspielleiter. Officieel staat overigens nog niet eens vast dat Wolfgang Wagner aftreedt of wanneer hij dat doet. De opvolgingsprocedure is in gang gezet, verder gaan de mededelingen naar buiten nog niet. Wolfgang Wagner wordt op 30 augustus 80 jaar en dat zou een mooi tijdstip voor een afscheid zijn. Maar waarschijnlijker is dat Wolfgang Wagner zijn opvolger eerst nog enkele jaren inwerkt en pas terugtreedt in 2001. In dat jaar zou hij vijftig jaar aan het hoofd staan van de Wagner Festspiele, aanvankelijk samen met zijn broer Wieland, na diens dood in 1966 alleen.

Wolfgang Wagner staat nu voor een historische beslissing: zal het opnieuw een Wagner zijn, die Bayreuth gaat leiden, of wordt het voor het eerst een buitenstaander? Wolfgang Wagner heeft de opvolgingskwestie al lang geleden voorzien èn de aanstellingsprocedure geregeld. Sinds 1973 wordt de nalatenschap van Richard Wagner beheerd door de Richard Wagner-Stiftung. Het is die stichting die na afloop van de Festspiele dit jaar beslist over een opvolger. Het bestuur wordt gevormd door Wolfgang Wagner en vertegenwoordigers van de Bondsrepubliek en Beieren.

De stichting heeft zeggenschap over de villa Wahnfried en het Festspielhaus in Bayreuth. Maar het belangrijkste erfstuk is het Wagner Festival, in 1876 begonnen met de première van Der Ring des Nibelungen. Het festival is in 1986 omgezet in een NV, die uitsluitend wordt geleid door Wolfgang Wagner. Maar na zijn vertrek, zo ligt met instemming van Wolfgang Wagner vast, zal het bestuur in handen komen van de vier financiers: de Bondsrepubliek, de deelstaat Beieren, de stad Bayreuth en de Vriendenvereniging van het festival.

Zo is de modernisering van Bayreuth door Wolfgang Wagner al decennia voorbereid, maar treedt die pas echt in werking bij zijn vertrek als Festspielleiter. De familie Wagner mag voor die opvolging namen noemen, maar er is sinds de oprichting van de stichting geen sprake meer van een automatische erfopvolging binnen de familie. In de stichtingsakte is bepaald dat leiding van de Festspiele in handen zal zijn van een lid van de familie ,,indien zich niet andere, daartoe beter geschikte kandidaten voordoen.''

Veto-recht

De familie Wagner is na 123 jaar niet langer verzekerd van blijvende macht in Bayreuth, maar Wolfgang Wagner heeft daarop nog wel een stevige greep. Het is niet erg waarschijnlijk dat hij in het bestuur van de Stiftung zal worden overstemd. In feite heeft Wagner immers een veto-recht omdat hij voor het leven is benoemd en hij nog geen ontslagaanvrage heeft ingediend.

Zo heeft Wolfgang Wagner, zo lang hij leeft, een beslissende stem in de discussie of er `beter geschikte kandidaten' zijn dan de leden van de Wagnerfamilie. Zo'n beter geschikte kandidaat zou Gerard Mortier kunnen zijn, de artistiek directeur van de Salzburger Festspiele, die zojuist zijn vertrek in 2001 heeft aangekondigd. Toen Mortiers naam in de Duitse pers werd genoemd, werd het gerucht door de woordvoerder van Wolfgang Wagner gekwalificeerd als `totale dwaasheid en pure speculatie'.

Die formuleringen – gebruikelijk als de echte beslissing nog moet vallen – laten alle ruimte voor een benoeming van Mortier, als die dat zou ambiëren. Want duidelijk is dat Mortier een `betere kandidaat' is dan de meeste jongere leden van de familie Wagner. Dat is ook de mening die wordt toegeschreven aan Wolfgang Wagner. Vrijwel al zijn neven, nichten en ook zijn eigen kinderen, die soms al lang geleden openlijk hun belangstelling laten blijken, acht hij ongeschikt om hem op te volgen.

Dat geldt het sterkst voor zijn eigen zoon Gottfried, met wie hij al jarenlang in onmin leeft. Gottfried beschrijft zijn vader in interviews, in een geruchtmakend tv-programma en het boek Wer mit dem Wolf heult als iemand die het nazisme nog steeds niet heeft afgezworen. Voor Gottfried Wagner is Richard Wagner synoniem met nazisme en wie bijna vijftig jaar het werk van Richard Wagner presenteert is een nazi.

Ook andere familieleden genieten niet de sympathie van Wolfgang Wagner. Zijn nicht Nike Wagner (54), een dochter van Wieland, pleitte in Wagner Theater voor een festival in Bayreuth, waarop ook opera's van andere componisten te zien zouden zijn. Het zou de radicaalst mogelijke breuk met de Bayreuth-traditie betekenen, want Beethovens Negende symfonie was totnutoe het enige werk van een andere componist dat hier mocht klinken. Door ook andere operacomponisten ten gehore te brengen, zou Bayreuth zich niet meer principieel onderscheiden van alle andere operatheaters ter wereld.

Eva Wagner (54), de dochter van Wolfgang Wagner uit zijn eerste huwelijk, heeft in de vierde Wagnergeneratie de meeste praktische opera-ervaring. Ze had leidinggevende posities bij de opera's in Parijs en Londen. Volgens sommige geruchten – want officieel is er niets over bekend – zou Wolfgang Wagner liever dan aan Eva de macht overdragen aan zijn dochter Katharina (21), voorlopig bijgestaan door haar moeder Gudrun (55). Dat zou de voortzetting betekenen van de Wagnertraditie, dat elke mannelijke Festspielleiter wordt opgevolgd door een vrouw.

Ik kan me zo'n afloop van deze opvolgingskwestie niet voorstellen van Wolfgang Wagner. Ondanks zijn eigen wat knusse en enigszins ouderwetse regies, is hij een opmerkelijk liberaal en vooruitstrevend festivalleider. Hij heeft wel oog voor traditie, maar dat is de traditie van voortdurende vernieuwing die werd ingezet door de muzikale en maatschappelijke revolutionair Richard Wagner. ,,Kinder, macht neues'', gaf hij zijn nageslacht als opdracht mee.

Nooit heeft Wolfgang Wagner zich iets aangetrokken van het aartsconservatisme van het traditionele Wagnerpubliek. In 1976 organiseerde hij ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van het Festspielhaus en van Der Ring des Nibelungen een geruchtmakende Ring-cyclus met Pierre Boulez als dirigent en Patrice Chéreau als regisseur. Wagners mythische verhaal over immorele en criminele ongebreidelde machtswellust werd gesitueerd in het kapitalistische Duitsland uit de vorige eeuw.

Sindsdien bracht Bayreuth, na de abstraherende scènische vernieuwingen die Wieland Wagner doorvoerde, telkens opnieuw soms zeer omstreden producties van progressieve, innovatieve, soms zeer linkse kunstenaars: Götz Friedrich, Werner Herzog, Harry Kupfer, Heiner Müller, Alfdred Kirchner en de beeldend kunstenares Rosalie. Natuurlijk zijn er nu voor Bayreuth beter geschikte kandidaten dan binnen de familie Wagner, het criterium dat Wolfgang Wagner zelf heeft geïntroduceerd bij de modernisering van Bayreuth. De besten onder hen zijn Harry Kupfer en Gerard Mortier. Tenzij het zo is dat de beste kandidaat er altijd een is met de naam Wagner.