Retirada

. ,,Ik heb altijd kogels gevonden'', zegt Patrick Barrière, een boer hier in de buurt. ,,Er is hier wat gebeurd, nou! In de winter van '39 kwamen er zelfs een paar honderdduizend Spanjaarden de bergen over. Die hadden de oorlog verloren, die konden kiezen: kop eraf, of wegwezen. Het was daar in Prats de Mollo net Macedonië, voor alles moesten ze betalen, al die rijke Catalanen werden hier door de boeren uitgeschud. Een brood kostte letterlijk een stuk goud. Logies een schilderij.''

Wat Patrick beschrijft was de dramatische slotakte van de Spaanse Burgeroorlog, toen na de val van Barcelona bijna een half miljoen Republikeinen over de Pyreneeën wegvluchtten. Het hoofd van hun diplomatieke dienst, José Lopez Rey, zou later vertellen hoe hij de sleutel van het laatste Republikeinse ministerie van Buitenlandse Zaken, een dorpsschool aan de grens, in zijn zak stak en wankelend van de scheurbuik naar Frankrijk strompelde. Hier in Coustouges, bovenaan de ijzige pas, moesten de soldaten hun wapens afgeven. Verbitterd zagen ze even verderop de Russische treinwagons staan, vol munitie, vliegtuigonderdelen, artillerie, hulp die de Fransen hadden tegengehouden. De Republikeinen hadden in Europa alleen gestaan.

Nu staat naast de asfaltweg een klein monument, opgericht op de 50ste verjaardag van de `Retirada'. Februari 1939. ,,Langs deze pas zijn gepasseerd 70.000 Spaanse Republikeinen. Van één op elke twee Spanjaarden bevroor het hart.'' Als je dan verder rijdt komen er bossen met kurkeiken en korenvelden met klaprozen, en daarna wordt de aarde droog en rood.