`Staatsbezoek' patriarch Georgië

Patriarch Ilja II herdacht gisteren op Texel de bloedige opstand van de Georgiërs in 1945.

Collaborateurs of helden? Proto-diakon David Davitasjvili kent geen twijfel. Zijn oudoom Rodion was een van de Georgische soldaten die april 1945 op het Waddeneiland Texel in opstand kwamen tegen de Duitsers. ,,De Georgische soldaten waren helden. Ze werden gedwongen om in Duitse krijgsdienst te gaan. Mijn oudoom is na de oorlog ook niet vervolgd door Stalin.''

Rodion Davitasjvili keerde terug naar Georgië. Maar 482 andere militairen overleefden de opstand niet en liggen op de Georgische begraafplaats op Texel. Vroeger kwam de Russische ambassadeur de gevallen `Sovjet-helden' herdenken. Maar in 1991 viel de Sovjet-Unie uit elkaar en werd Georgië onafhankelijk. Sindsdien is er niemand meer geweest op 4mei.

Gisteren kregen de dode Georgische soldaten echter hoog bezoek. Om vier uur 's middags leidde zijne Heiligheid en Zaligheid patriarch Ilja II, het hoofd van de Georgische orthodoxe kerk, op de Georgische begraafplaats een herdenkingsdienst. De Georgische kerkelijke delegatie had aarde uit het moederland meegenomen, die over de graven werd uitgestrooid. Het verhaal van de opstand leeft nog steeds, zegt de patriarch. ,,De Georgische soldaten hebben het Nederlandse grondgebied verdedigd tegen de fascisten. Velen hebben daarbij het leven gelaten.''

Aanvankelijk hadden de ongeveer achthonderd Georgische soldaten van het Rode Leger de Sovjet-Unie verdedigd. Maar de liefde voor het Sovjet-vaderland zat – zoals bij zoveel inwoners van niet-Russische deelrepublieken – niet erg diep. Nadat ze aan het Oostfront in krijgsgevangenschap waren geraakt, liepen de Georgische soldaten over naar de vijand en werden ze ingedeeld bij het 822ste Wehrmacht Infanteriebataljon. In de lente van 1945 was dat bataljon gelegerd in een uithoek van het almaar slinkende Derde Rijk – het waddeneiland Texel.

Aan het eind van de oorlog kregen de Georgiërs het echter benauwd. Als dragers van het Duitse Wehrmacht-uniform moesten zij zich op een of andere manier rehabiliteren in de ogen van Stalin, wilden ze de Georgische bergen ooit nog terug zien.

In de nacht van vijf op zes april sneden ze de kelen door van hun ongeveer 180 Duitse bataljon-genoten. Vervolgens probeerden ze zo snel mogelijk de kustbatterijen op het eiland in handen te krijgen. Dat mislukte. De Duitsers lanceerden vanaf Den Helder een tegenoffensief. In de weken durende gevechten die hierop volgden, vielen ongeveer duizend slachtoffers - 482 Georgiërs, ongeveer evenveel Duitsers en honderd Texelse burgers.

Het herdenken van deze gebeurtenis is de hoofdreden voor het bezoek van Ilja II van afgelopen week, vertelt Jan van `t Slot van de stichting Texel-Georgië Kontakt. ,,We hebben hem ervan kunnen overtuigen dat hij dit jaar, in het laatste jaar van deze eeuw, moest komen.'' Tegelijkertijd beschouwt de patriarch de visite als een staatsbezoek van Georgië aan Nederland. De patriarch en zijn gevolg zijn daarom ontvangen door de commissaris van de koningin van Noord-Holland, Van Kemenade. De patriarch bezocht een drinkwaterproject in Andijk en liet zich informeren over zonne-energie bij het ECN in Petten. Daar ging ineens de telefoon, vertelt Van 't Slot. ,,Het was president Edoeard Sjevardnadze, die informeerde naar de ervaringen van de patriarch. In juni komt hij naar Nederland.''

Zondag 2 mei, de Grieks-Orthodoxe kerk aan de Westzeedijk in Rotterdam. Een paar ouderlingen ijsberen heen en en weer voor het portaal van het in oud-Byzantijnse stijl opgetrokken kerkgebouw. Vandaag zal Zijne Heiligheid Ilja II een dienst opdragen in de Sint-Nicolaaskerk, en daar worden de ouderlingen knap zenuwachtig van. Maar hoewel proto-diakon David Davitasjvili met een diepe basstem voorzingt in zijn eigen taal, verloopt de gecombineerde Grieks-Georgische dienst vlekkeloos. Alle orthodoxe kerken gebruiken de vierde-eeuwse liturgie van kerkvader Johannes Chrysostomus. Ook al verstaan de Griekse gelovigen geen woord Georgisch, ze weten precies wat er wordt gezegd. Tijdens de lunch in het Weena-gebouw wordt er echter door het gebrek aan tolken vooral naar elkaar geglimlacht door de in het zwart geklede Griekse en Georgische prelaten.

Daar waar de Griekse en Russische Orthodoxen sympathiseren met het (eveneens orthodoxe) Servië, heeft Ilja II de etnische zuiveringen in Kosovo meerdere malen veroordeeld. Wat in Kosovo gebeurt roept herinneringen op aan de burgeroorlog in de Georgische deelrepubliek Abchazië, vertelt Ilja. ,,Tegenwoordig wonen er meer dan driehonderdduizend Abchazische vluchtelingen in Georgië.'' Maar Ilja wil zijn orthodoxe broeders niet afvallen. ,,De Russische patriarch Alexej II was in Belgrado om Miloševic ervan te overtuigen de etnische zuiveringen te stoppen. Maar blijkbaar is deze moeilijk te overtuigen.'' Bij de autobus komt een aantal mensen af op de Georgische geestelijken. ,,Wij zijn Serviërs'', zegt een man in gebroken Russisch. Hij houdt een baby omhoog. ,,Zegen ons, vader.''