Feest of herdenking?

VOOR HET EERST sinds 1945 herdenkt en viert Nederland zijn bevrijding terwijl het zelf in Europa in oorlog is. Voor het eerst doet ook Duitsland weer aan een oorlog mee. Voor het eerst sinds ruim een halve eeuw staat Joegoslavië, dat zich tijdens de Tweede Wereldoorlog op eigen kracht had bevrijd en zich daarna had losgemaakt van de blokken in de Koude Oorlog, aan gene zijde van de frontlijn.

De vierde en vijfde mei zijn dit jaar anders dan anders. Het motto van dit jaar – 'vrijheid maak je met elkaar' – heeft daardoor een paradoxale betekenis gekregen. Vroeger waren 4 en 5 mei bij uitstek nationale plechtigheden die de mogelijkheid boden terug te blikken op de jaren '40-'45. Alleen `linkse' internationalisten plachten zich daaraan te onttrekken, betrokken als ze zich voelden bij het onrecht in de hele wereld en geneigd als ze waren om het heden onmiddellijk met historische analogieën een plaats te geven. Het `nooit meer' in eigen land had bovendien eerst en vooral betrekking op de Nederlandse samenleving, waar de vrijheid hooguit door splintergroepjes leek te worden betwist.

Dit jaar is die, soms wat obligate, houding van weleer echter te beperkt. De gebeurtenissen in Kosovo nopen tot een bredere blik. Bij de herdenking gisteravond voor het monument op de Dam refereerde Tweede-Kamervoorzitter Van Nieuwenhoven er nadrukkelijk aan dat vrijheid een altruïstische deugd is. ,,Ieder van ons, zonder uitzondering, heeft het talent om onderdrukking en onrecht te bestrijden'', zei ze. De bevrijdingsfeesten van vandaag zijn derhalve enigszins aangepast. Op de Amstel in Amsterdam, het inmiddels traditionele afsluitend concert dat wordt bijgewoond door koningin Beatrix, is het programma zelfs drastisch gewijzigd. De musicalmedley is geschrapt, Scott Joplin vervangen door het requiem van Mozart.

DE ACHTERLIGGENDE gedachte laat zich raden: `Europa let op uw saeck'. Maar juist dat idee, het idee dat Europa met elkaar de handen ineenslaat, staat nu onder druk. Het `Europese huis', waarvan oud-bondskanselier Kohl en voormalig sovjet-leider Gorbatsjov zeiden te dromen, bestond niet en bestaat nog steeds niet. De operatie Allied Force, die de NAVO op de Balkan heeft ontketend in de hoop de Joegoslavische regering van president Miloševic op de knieën te krijgen, is namelijk eerst en vooral een actie van de Westerse mogendheden en niet van álle Europese naties.

De bombardementen van de NAVO hebben niet alleen tot doel om de etnische zuivering in Kosovo gewapenderhand ongedaan te maken, maar beogen ook de offensieve verspreiding van de democratische waarden en normen waarvoor de NAVO vijftig jaar geleden in defensieve zin is opgericht. Dat veronderstelt consensus over de betekenis van het begrip democratie. Maar juist daarover bestaat geen overeenstemming. De historische parallellen, waarvan menig Westers leider dezer dagen gewag maakt, dreigen daarom wel eens hun doel voorbij te schieten.

IN DIE ZIN zijn de vierde en vijfde mei dit jaar hoogst actueel. De herdenking en het feest dwingen tot een reflectie die verder gaat dan '40-'45. Het motto `vrijheid maak je met elkaar' noopt tot een open maar krachtige dialoog over democratie in héél Europa. Die kan niet wachten tot ná de bombardementen.