Voedselhulp Rusland verzadigd van cynisme

Het dossier `Voedselhulp Rusland' is van cynisme doordesemd. Westerse vrees voor Russische fraude en Russische irritatie over Westers eigenbelang zorgen ervoor dat de EU-winterhulp de behoeftige Russische oudjes nog steeds niet bereikt. Maar volgens Moskou zijn de voornaamste hobbels gladgestreken.

De bomen in Moskou staan in bloei en de plezierbootjes varen alweer. Jammer alleen: de winterhulp van de Europese Unie wil de Russische baboesjka's maar niet bereiken. De eerste partijen tarwe, rogge en rundvlees liggen sinds een maand in koel- en pakhuizen opgeslagen. Een half jaar heeft de EU-top moeten duwen en dringen om haar overschotten aan Rusland te slijten, en nu het eenmaal zover is, werpen de ontvangers nieuwe obstakels op. Na een protestbrief van Eurocommissaris Hans van den Broek aan premier Primakov en een weekendje eten en drinken in Moskou (met de onvermijdelijke toost op de vriendschap der volkeren) zijn de hobbels weer gladgestreken, zo verzekert woordvoerder Bertrand Soret van de EU-missie in Moskou.

De deal was dat de hulp ter waarde van 500 miljoen dollar op de Russische markt zou worden verkocht, zodat er met de opbrengst pensioenen konden worden uitbetaald aan behoeftige bejaarden. Aanvankelijk vond vice-premier Gennady Koelik dat een belachelijke bemoeienis, sterker: ,,een schending van de Russische rechten' op zelfbeschikking. Maar de gevers huiverden nog bij de gedachte aan de hulpzwendel van de vroege jaren negentig, toen het geld van tv-gala's als ,,Help-de-Russen-de-winter-door' vakkundig door de douane en de tussenhandel werd afgeroomd.

Vorige week lagen er dan eindelijk 95.000 ton tarwe, 58.000 ton rogge en 30.000 rundvlees opgeslagen. ,,Maar het lijkt erop dat er nog niets mee gebeurt', liet een EU-woordvoerster in Moskou weten. De impasse kreeg een inktzwart randje nadat Moskou zelf in staat bleek om in no-time honderd vrachtauto's met hulp naar Belgrado te sturen. Even leek het of de Europese voorraden via St. Petersburg en Moskou bij de Serviërs terecht kwamen, al stuurden de Russen vooral dekens en medicijnen.

Het dossier `Voedselhulp Rusland' was toch al van cynisme doordesemd, iets waar de Russische pers op blijft hameren. Het gaat de Westerse leiders niet ,,om bezorgdheid om de arme Russen', schreef de Komsomolskaja Pravda, maar om de ,,subsidie-hongerige Westerse boeren'. Dat er bij de Europese (en ook Amerikaanse) voedseldonaties welbegrepen eigenbelang in het spel is, raakt door de beeldvorming (van bedelende invaliden, tandeloze oude vrouwtjes in onverwarmde flats, etc) vaak op de achtergrond.

Niet dat er in het uitgestrekte land geen ondervoeding zou heersen. In Siberië, waar het nog vriest, lopen 80.000 mensen het gevaar de zomer niet te halen, aldus een prognose van het Rode Kruis. De armoede in de afgelegen poolstreken is zo schrijnend dat de organisatie een inzamelingsactie voor de Russen is begonnen in 175 landen, zelfs in Afrika.

Het uitdelen van voedselpakketten aan de ,,economische gevangenen' zoals die in Magadan (berucht van Stalins kampen) is van levensbelang, maar staat los van de Europese en Amerikaanse bulkleveranties. Ook al viel de graanoogst vorig jaar tegen (48 miljoen ton, tegen een verwachte 68 miljoen ton dit groeiseizoen), er zijn geen voedseltekorten in Rusland. Premier Primakov heeft moeten beloven de Russische graanexport voor zes maanden stil te leggen, zeer tegen de zin van de landbouwers, om een pr-debacle voor de Amerikanen en Europeanen te voorkomen.

Dat de voedselhulp de Russen door de strot wordt geduwd, blijkt wel uit de weerstand waarmee zij na lang aandringen geaccepteerd is. Kort nadat vorige zomer de roebel en het Russische bankwezen instortten, stelde de Franse minister van Landbouw, Louis Le Pensec, voor om ,,scheepsladingen varkensvlees' naar Rusland te sturen om de crisis te verzachten. De Russische crisis, dachten zijn toehoorders, maar nee, de Fransman bedoelde de crisis van de Europese varkensboeren.

De toon was gezet, en al gauw probeerden ook de Amerikanen hun overschotten af te zetten in Rusland, onder het mom van winterhulp. EU-voorzitter Jacques Santer zei in november dat er ,,een verzoek tot voedselhulp was gedaan', maar dat werd door Moskou ontkend: ,,Rusland heeft nergens om gevraagd, die hulp is ons aangeboden', zei vice-premier Koelik, om er fijntjes aan toe te voegen: ,,Wij begrijpen best dat het Westen problemen heeft met het afzetten van zijn producten.'

De Russische ervaring met de gedoneerde nozjki Boesja kippenboutjes van George Bush was niet onverdeeld positief, aangezien ze de vaderlandse pluimveehouderij om zeep hielpen. Aan de andere kant wisten machtige distributeurs als Rosgleboprodoekt rijk te worden van de afhandeling van eerdere graandonaties. Toen dit bedrijf opnieuw een sleutelrol kreeg toebedeeld voor de verdeling van het toegezegde Amerikaans graan - dat toch maar geaccepteerd werd om het IMF niet voor het hoofd te stoten - spraken de kranten onverwijld van een corruptieschandaal-in-de-dop.

De Amerikanen aasden op een overeenkomst ter waarde van 1 miljard dollar en waren van plan twee controleurs aan te stellen. Er bleken zoveel haken en ogen aan te kleven, dat de winter alweer over zijn hoogtepunt heen was voordat de deal getekend kon worden. De pers kreeg te horen dat de complete Amerikaanse ambassade erop zou toezien dat de hulp niet in verkeerde handen terecht zou komen. Maar hoe? ,,We zetten de treinschema's op het Internet zodat iedereen weet waar en wanneer het voedsel aankomt', verduidelijkte de Amerikaanse onderminister van Landbouw, Schumacher, aan een klas scholieren. Kennelijk gaat hij ervan uit dat werkloze mijnwerkers in Siberië, die op grutten en macaroni overwinteren, de tijd doden achter dure computers.

Toen de overeenkomst met de EU in februari eindelijk rond was, gingen Koelik en zijn mannen opnieuw dwarsliggen. Ze eisten een betere kwaliteit vlees, meer veterinaire controles en wilden een invoerbelasting van 500 dollar per vrachtwagen heffen. Om dit obstakel te ruimen moest Brussel dreigen met het annuleren van de overeenkomst.

Nu, bij zomerse temperaturen, is de operatie op gang, maar het blijkt een hachelijke onderneming om het voedsel landinwaarts te krijgen en de autoriteiten te controleren. De armste Russen zijn al weer druk bezig aardappels, ui en aubergine te verbouwen in hun moestuintjes, en dat is maar goed ook, want wie op de Europese en Amerikaanse winterhulp was gaan wachten zou van honger zijn omgekomen.

Voedselhulp Rusland

In het artikel Voedselhulp Rusland verzadigd van cynisme (in de krant van dinsdag 4 mei, pagina 3) werd de suggestie gewekt dat geld van tv-gala's als `Help de Russen de winter door' verkeerd terecht is gekomen. Dat is in het geval van de bovengenoemde actie onjuist.

De doelmatigheid van het Nederlandse intitiatief `Help de Russen de winter door' was aantoonbaar groot, onder andere omdat de betrokken goederen waren vrijgesteld van douanerechten en omdat de tussenhandel niet bij de distributie van de voedselpakketten was betrokken.