Litouwen op rand van politieke crisis

Vandaag treedt premier Vagnorius van Litouwen af, na maandenlange druk van president Adamkus. Maar een opvolger is er niet.

Gediminas Vagnorius, premier van Litouwen, werpt vandaag de handdoek in de ring. Na maanden van druk van de Litouwse president Valdas Adamkus dient hij zijn ontslag in, met zes ministers. ,,Mijn aftreden is het gevolg van zinloze politieke intriges en spanningen.''

Vagnorius kwam begin 1997 aan de macht, een krachtdadige, maar autoritaire leider: consulteren is er bij hem niet bij, hij legt het parlement het liefst kant-en-klare voorstellen voor, die het kan aannemen of afwijzen. Het neemt ze doorgaans aan, want Vagnorius' conservatieve Vaderland Unie heeft zelf 68 van de 138 zetels in het parlement en komt met haar coalitiepartner, de christen-democraten, op een comfortabele 81 zetels.

Geen centje pijn dus, zou men zeggen. In elk geval niet van de door de sociaal-democraten (ex-communisten) geleide oppositie. Maar wel steeds meer van een andere kant: Valdas Adamkus, de president van Litouwen, die vijftig jaar in de VS heeft gewoond alvorens terug te keren en tot president te worden gekozen.

Adamkus is het eenzijdige optreden van de kortaffe hervormer Vagnorius al maanden beu. De premier is arrogant, vindt hij, en in zijn arrogantie eenzijdig: het gaat slecht met de economie, vooral door de Russische crisis, die exportwegen heeft afgesloten. En de Litouwse economie is nog altijd in hoge mate afhankelijk van de banden met Rusland. Het land staat voor een crisis, aldus de president, en Vagnorius moest maar eens met een onderbouwd crisisplan opstellen. Bovendien kwam de premier in opspraak door privatiserings- en corruptieschandalen; met name rond de energieleveranties aan Wit-Rusland, dat zijn rekeningen niet kan betalen en Litouwen al honderd miljoen dollar schuldig is, zou veel worden gesjoemeld: inkomsten van het energiebedrijf Lietuvos Energija zouden naar duistere kanalen gaan.

Maar Vagnorius piekerde niet over een crisisplan: van een crisis was geen sprake. De buitenlandse investeringen zijn in twee jaar verdubbeld, de inflatie is nog niet zo laag geweest en de staatsschuld is teruggedrongen. De president van zijn kant wees op de grote tekorten op de handelsbalans en in de begroting – het laatste tekort beloopt zelfs een kwart – en bleef zijn eigen conclusie aanhangen.

In Litouwen kan de president de premier niet afzetten. Maar hij kan wel op zijn aftreden aandringen. In april eiste Adamkus de vervanging van Vagnorius. ,,Als staatshoofd moet ik concluderen dat ik de premier niet meer aan het hoofd van de regering kan accepteren. Ik heb geen vertrouwen meer in zijn activiteit. Hij is niet meer in staat tot constructief werk.'' Vagnorius weigerde echter op te stappen. En hij werd gesteund door zijn coalitie: eind april kreeg hij met 77 tegen 46 stemmen de steun van het parlement. Het hielp niet, want sinds april is Adamkus op Vagnorius' vervanging blijven aandringen. De regerende conservatieven hebben de frictie tussen de premier en de president nog een tijdje geweten aan Adamkus' onervarenheid: de president heeft het grootste deel van zijn leven in de VS gewoond, is een halve buitenlander en zou de gevangene zijn van kwaadaardige adviseurs. Daarnaast wezen ze op de grote meerderheid in het parlement, en Litouwen is toch een parlementaire republiek, en geen presidentiële?

Maar uiteindelijk verloor Vagnorius het pleit, want Litouwen is wel een parlementaire republiek, maar het is ook een democratie, en de publieke opinie stond steeds duidelijker achter de president. Liefst 88 procent van de Litouwers vertrouwt de president. Uiteindelijk sprak bij peilingen zestig procent zich voor aftreden van Vagnorius uit. Die cijfers hebben hem nu wéér de das omgedaan: in 1992 moest hij al aftreden onder druk van de bevolking, die zijn radicale privatisering, en de resulterende daling van de levensstandaard, niet meer zag zitten. Dat aftreden leidde tot verkiezingen die de Vaderland Unie voor vier jaar naar de oppositie verwezen.

Zo'n zelfde scenario kan zich weer ontrollen. De conservatieven weigeren een opvolger voor Vagnorius aan te wijzen. Als Adamkus die opvolger niet vindt in de gelederen van de regerende coalitie, en daar ziet het naar uit, staat Litouwen weer voor vervroegde verkiezingen – geen aantrekkelijk perspectief in het zicht van een crisis.