Achterwerk claimt zesde zintuig te zijn

De Buik is zwaar en lui, vinden de Benen, het Hart en het Hoofd. Ze hebben last van hem. De Buik is zo rond dat hij nauwelijks meer te torsen valt naar al de banketten die hij zo graag bezoekt. Het Hoofd valt in slaap, het Hart hijgt. In drie Franse toneelstukken en een Italiaans stuk uit de late vijftiende eeuw worden ledematen en lichaamsdelen, maar ook zintuigen ten tonele gevoerd. Jelle Koopmans van de faculteit der Geesteswetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam schrijft met aanstekelijk plezier over de curieuze stukken en hun moraal in de nieuwe Armada. Armada, tijdschrift voor wereldliteratuur, gaf zijn veertiende nummer als thema `amputatie' mee.

Het toneelstuk Farce nouvelle de cinq sens de l'homme a sept personnages gaat over de revolte van de Reet, die claimt dat hij het zesde zintuig is. Hij `sluit zijn kasteel' als hij geen erkenning krijgt, de Mens krijgt buikpijn en uiteindelijk moeten de Handen toegeven dat ze er zijn om de Reet in bad te doen en te krabben. `Enfin', schrijft Koopmans, `als literaire grap passeert het nog wel, maar als toneelstuk mag het gelden als een van de meest aberrante pogingen een simpel hygiënisch probleem te visualiseren.' Het sympathieke van Koopmans' bijdrage is dat hij zich af en toe verliest in mijmeringen over hoe een en ander verbeeld moet zijn op het podium, al is dat niet waar zijn stuk over gaat.

Het tijdschrift Armada bestaat sinds 1995. Het is een vervolg op Literair Paspoort en de deelredactie Buitenlandse Literatuur van De Gids. Om het hele boekwerkje over `amputatie' te willen lezen, moet je je over iets heenzetten. Maar het loont de moeite. Armada scheert dwars door tijden en literaturen. Er staat veel verrassends in dit nummer, zoals een verhaal van de Chinese Du Gang uit 1792. Van de auteur is alleen bekend dat hij afkomstig was uit Suzhou en dat hij naast een bundel novellen een historische roman schreef. Het gedeelte van de novelle dat hier is afgedrukt, in een vertaling van Wilt Idema, doet denken aan het sprookje van Blauwbaard. Een jonge huisleraar treedt in dienst bij een wonderdokter op een eiland. Hij mag 's nachts zijn slaapkamer niet verlaten, doet dat toch en ontdekt het gruwelijke geheim van 's mans medicijn, dat alle ziektes geneest.

Een minpunt aan Armada is de gewrochte inleiding van redacteur Ton Naaijkens. Zinnen als `de literatuur neemt een aparte plaats in bij het verbeelden van lichamen waaraan iets verandert, die ervaren worden als uiteenvallend of zelfs een deel missen: de tong van de stomheid, het oog van de blindheid, het hart van de kou of het haar van de verloren kracht,' zijn lang en taai. Naaijkens betitelt `gemis' als de impuls van de verbeelding. De functie van kunst, en vooral van literatuur, zou zijn `het verwoorden van wat aangetast en verloren is', `de materialisering van de fantoompijn'. Zijn overwegingen zijn vindingrijk, maar zijn stijl jaagt argeloze lezers op de vlucht.

Voor hedendaagse literatuur is in deze Armada relatief weinig plaats. Aleid Fokkema noemt Ian McEwan en Angela Carter in haar bijdrage met de intrigerende ondertitel `Met de fallus aan de wandel'. Christa Stevens schrijft over een uithoek van de literatuur in haar stuk over Het lesbisch lichaam van de Franse Monique Wittigs. De citaten die zij uit het boek geeft, zijn zeldzaam afschuwelijk, maar wel zo curieus dat je het wilt weten, liefst zonder dat boek ooit te hoeven lezen. `Je weet dat niet dat een van haar het aan zal kunnen je te zien met je weggedraaide ogen je afgesneden oogleden je rokende gele darmen uitgespreid in de holte van je handen je tong uit je mond hangend de lange groene draden van je gal druipend over je borsten, niet een van haar zal het gehoor van je aanhoudende waanzinnige lage lach kunnen verdragen.'

Armada buitte het thema `amputatie' op originele wijze uit. Een verdwenen neus was in de tijd van Gogol de normaalste zaak van de wereld, betoogt Willem G. Weststeijn. De rinoplastiek, het aanzetten van verloren neuzen, bloeide. Zoiets is aangenaam relativerend en, belangrijker, het wekt de lust op Gogols De Neus te (her)lezen om te zien wat er dan wel zo bijzonder aan is. Of Armada doet je grijpen naar een Chinese historische roman uit de achttiende eeuw of werk van Alfred Jarry bijvoorbeeld.

Armada. Tijdschrift voor wereldliteratuur, Wereldbibliotheek, jaargang 4, nummer 14, ƒ19,50.