Panama: een gevecht tussen doden

Morgen kiezen de Panamezen de president die op 31 december Het Kanaal zal ontvangen uit handen van de Amerikanen. De twee belangrijkste kandidaten onderscheiden zich vooral als zoon en weduwe.

Daar staat hij, als dertienjarig jochie uitkijkend over het Panama-kanaal. De mooie man naast hem is zijn vader, de Panamese dictator Omar Torrijos. De foto is uit 1977, genomen vlak nadat de populaire dictator het akkoord voor de overdracht van het kanaal (in 2000) met de toenmalige Amerikaanse president Carter had getekend. ,,Ik wil geen plaats in de geschiedenis, maar in het kanaal'', was de uitspraak van papa Torrijos, die er ook op deze foto weer uitziet als de klassieke Marlboro man.

President-generaal Omar Torrijos is al achttien jaar dood. Maar in Panama is het verleden weer helemaal levend. De foto aan het kanaal is een verkiezingspamflet van de Panamese PRD (Partij voor de Democratische Revolutie), ooit door Omar Torrijos opgericht als de politieke arm van zijn militaire regime. Nu is het Omar Torrijos' 35-jarige zoon Martín die voor de partij naar het presidentschap dingt. ,,Ik ben nooit met mijn vader bij het kanaal geweest'', geeft de zachtmoedige Torrijos junior eerlijk toe. ,,De eerste keer dat ik het Panama-kanaal zag was met een vriendinnetje.''

Maar wat doet het ertoe. De jonge Martín Torrijos is één van de zes kinderen van de overleden dictator, en hij is zijn fysieke evenbeeld. ,,Helemaal zijn vader'', snikken oudere vrouwen die wegzweven op de knappe trekken van junior. ,,Omar leeft, en Martín volgt hem'', roept de achterban met weinig respect voor de eigenheid van de jonge kandidaat.

Nooit is Panama zo in de greep van nostalgie en nationalisme geweest als nu. Al maandenlang wappert de Panamese vlag niet alleen op schepen, maar wordt hij op elke straathoek in het land verkocht. ,,Van Omar Torijos onthou ik het goede, en niet het slechte'', zei de 50-jarige vlaggetjeskoper Augustín González tegen het Colombiaanse weekblad Cambio. De man heeft het over Torrijos' verdienste het land te hebben omgevormd tot één grote belastingvrije zone – het Zwitserland van Latijns-Amerika. Hij heeft het over de alfabetiseringsprogramma's en de populistische armenpolitiek van de dictator. ,,Uit nationale trots zal ik op Martín Torrijos stemmen'', zei de man. ,,Want het is een Torrijos die het kanaal in ontvangst moet nemen.''

Uit de laatste opiniepeilingen lijkt dit echter nog niet zo zeker. Om de plons in het verleden nog opmerkelijker te maken: de belangrijkste tegenkandidaat van Martín Torrijos is de weduwe van één van de slachtoffers van de oude dictator. Mireya Moscoso, een 53-jarige plantage-eigenaar en binnenhuisarchitecte, was de echtgenote van de grootste pechvogel uit depolitieke geschiedenis van Panama. Drie keer werd haar man, Arnulfo Arias, tot president verkozen. En drie keer werd hij door een militaire coup afgezet. De laatste keer was in 1968, toen hij na elf dagen door generaal Omar Torrijos uit het paleis werd gejaagd en naar het buitenland verbannen.

De rijke weduwe is nu de kandidaat van de conservatieve Arnulfistische Partij, genoemd naar de pechvogel die in 1988 stierf aan een hartaanval, toen hij voor de vijfde keer president probeerde te worden. ,,Haar grootste kwaliteit is dat ze de weduwe is van Arnulfo, die door Torrijos is afgezet'', zegt de Panamese socioloog Raúl Leis over de vrouw die volgens de laatste peilingen nek aan nek ligt met Torrijos junior, beiden rond de veertig procent. Leis heeft het over `de strijd tussen het bed en de wieg': ,,De vrouw die het bed deelde met Arnulfo Arias neemt het op tegen de jongen die de mazzel had geboren te worden in een wiegje van Omar Torrijos'', zegt de socioloog. Met uitgewerkte politieke programma's of ideologieën heeft deze strijd volgens Leis weinig te maken. ,,Dit is een schimmengevecht tussen doden.''

Toch gaat het bij de presidentsverkiezingen van zondag ook om het heden. Beide kandidaten zeggen de armoede te willen bestrijden – 30 procent van de bevolking leeft onder de armoedegrens – en beiden willen ze de werkloosheid aanpakken. Hoe? Dat blijft onduidelijk. Want net als in de rest van Latijns-Amerika is ook in Panama de laatste tien jaar een strikt neoliberaal beleid gevoerd. Torrijos' partijgenoot Ernesto Perez Balladares voerde braaf de gewenste privatiseringen en overheidsbezuinigingen door. De Panamese economie groeide, zoals ook de kloof tussen arm en rijk toenam.

Net als de neoliberale presidenten in de rest van Latijns-Amerika, wilde ook Balladares na zijn eerste presidentstermijn opnieuw verkozen worden. En net als op de rest van het continent is dat ook in Panama verboden. Maar anders dan in Peru, Argentië of Brazilië werd in Panama deze zomer een referendum gehouden, waarbij een meerderheid van de bevolking zich uitsprak tégen een herverkiezing van Balladares.

De PRD zat met de handen in het haar, totdat Torrijos junior als nieuwe kandidaat werd ontdekt. Hij is jong, aantrekkelijk en dynamisch, heeft economie gestudeerd in de Verenigde Staten en is zelfs bedrijfsleider van McDonald's in Chicago geweest. Met zijn verlegen lach en zachte manieren lijkt hij allesbehalve op de nationalistische volksmenner die zijn vader was. En toch: ,,Ik erken dat zijn regering tot stand kwam door een coup'', zegt junior over zijn vader. ,,Maar uiteindelijk was zijn regime voor Panama alleen maar positief.''

Voor de PRD leek Torrijos junior de ideale mix tussen het nieuwe Latijns-Amerikaanse populisme en de noodzakelijke neoliberale braafheid, met het Panama-kanaal als symbool. Torrijos senior kwam in 1981 aan zijn einde bij een mysterieus vliegtuigongeluk. De drugsdealende Manuel Noriega, die hem als dictator opvolgde, zou daarbij betrokken zijn. Noriega was een agent van de CIA. En was het niet die pokdalige ananaskop van Noriega die later, in 1989, de soevereiniteit van Panama weer eens in het geding bracht? Meer dan 25 duizend Amerikaanse militairen vielen Panama binnen om Noriega te arresteren. Panama-stad werd gedeeltelijk verwoest en 4.000 Panamezen kwamen bij de gevechten om. De Amerikaanse invasie was de twintigste sinds de `onafhankelijkheid' van Panama in 1903.

Dankzij het verdrag van Torrijos senior zal op 31 december aanstaande de laatste Amerikaanse militair zich uit Panama hebben teruggetrokken. Maar zal het Torrijos junior zijn die de Panamese vlag boven het kanaal hijst? ,,Meer dan Torrijos, heeft juist de conservatieve Arnulfo-weduwe Mireya Moscoso de laatste weken de kaart van het anti-neoliberale populisme uitgespeeld'', zo verklaart Herasto Reyes van de Panamese krant La Prensa de opiniepeilingen, waarbij de weduwe in twee weken tijd een inhaalslag van tien punten maakte. Blijkbaar loont populisme nog steeds in het hedendaagse Latijns-Amerika, zelfs in een strijd tussen doden.