Hollands dagboek

Martin Kentie (36) werkt sinds 1993 aan een woningbouwproject van de gemeente Amsterdam in Sarajevo. Deze week ging hij terug om het project aan de Bosniërs over te dragen. 's Nachts vliegen de straaljagers over op weg naar de nieuwste Balkanoorlog.

Woensdag 21 april 1999

Vanwege de situatie op de Balkan was het vliegveld van Sarajevo gesloten. Sinds enkele dagen is het vliegveld weer open. Dat bespaart ons lastige autoritten door West-Bosnië. Mijn ticket geeft recht op een landing in Sarajevo vandaag.

Met mij vliegt Henri Seebohm naar Sarajevo. Henri is de regisseur van het toneelstuk `De Dromen van Anne Frank', dat schoolkinderen uit de wijk Hrasno hebben opgevoerd in Mostar en in Hrasno. Eind juli komen deze kinderen naar Amsterdam voor een opvoering.

Felix de Vries, onze man ter plaatse, haalt ons van het vliegveld op. Veel tijd voor opfrissen hebben we niet, want we zijn uitgenodigd om de viering van de Dag van de Buurtgemeenschap Hrasno – Trg Heroja bij te wonen. In de kleine aula van de basisschool van Hrasno, waar dit plaatsvindt, zitten vooral veel oudere mannen, Hrasno is een vergrijsde wijk. Op het podium staat het schoolkoor in gelid. Meteen voor het podium zitten twee mannen achter een tafel, met de rug naar de kinderen en het gezicht naar de oude mannen. Eén van de twee mannen is Muamer Jelko, de buurtvoorzitter. Ik ken Muamer nu al vijf jaar. Al in 1994 stelde Muamer aan de internationale gemeenschap hier in deze stad voor om te beginnen met een wederopbouwprogramma voor zijn buurt.

Na het zingen van het volkslied, zo te horen het Bosnische, en de korte stilte voor de gevallenen in de oorlog, begint de voorstelling. Aan het einde van de voorstelling worden er diploma's uitgereikt. Ook Felix en ik krijgen een diploma in een luxe lederen band: Het Officieel Certificaat van Appreciatie van de Buurtgemeenschap Hrasno – Trg Heroja. We zijn oprecht verrast en licht ontroerd als bij het noemen van onze namen een stevig applaus uit de zaal klinkt. Alleen een jonge vrouw die ook voor ons project werkt vond het maar een genante vertoning: ,,Bah, een stel gepensioneerden uitnodigen om te klappen en dan die diploma's: ze kunnen inmiddels toch wel weten dat Tito dood is.''

Na de diploma's volgt een cocktailreceptie volgens beproefd Bosnisch recept: 50 genodigden, dus voor 300 mensen eten en drinken. Tijdens de cocktail spreek ik lang met een oude bekende. Volgens haar zijn de mensen in Sarajevo erg nerveus. `Zolang de Gek in Belgrado nog in het zadel zit kan er van alles gebeuren'. Als ik haar vraag wat ze van de NAVO-bombardementen vindt, antwoordt ze, dat de mensen in Belgrado niet goed voorbereid waren. ,,Ze hebben daar een slechte regering en slechte pers, de mensen in Servië werden niet ingelicht dat er een dreiging van bombardementen was.''

Rond elf uur ben ik terug in mijn hotel. Om kwart voor twaalf hoor ik straaljagers overvliegen. Sarajevo ligt precies op de lijn Aviano – Belgrado.

Donderdag

Ik heb de straaljagers van gisteravond niet gehoord op hun terugweg. Voordat ik ons nieuwe kantoor in de Hrasno ga opzoeken, maak ik eerst een wandeling kriskras door de wijk. Wat steken de opgeknapte woonblokken toch enorm af bij de zwaar verwoeste flats die nog op fondsen wachten.

Hrasno is een wijk gebouwd in het midden van de jaren zestig en lijkt sterk op een Nederlandse wijk die gebouwd is in het midden van de jaren vijftig. In Amsterdam verdien ik, net als mijn collega's, mijn brood aan dit soort wijken.

Aan het einde van de middag zoek ik twee oude vrienden op. De Ferhadija-straat heeft nu keurig plaveisel. Dat is van na de verkiezingen. De laatste keer dat ik hier liep, was deze straat volledig opengebroken.

Mijn vrienden vertellen me dat er nu veel jonge mensen in Belgrado naar Sarajevo zijn gevlucht, om de oorlog en een eventuele oproep voor het leger te ontlopen. Ze oordelen opvallend genuanceerd over de NAVO-bombardementen, toch vooral gericht tegen het Joegoslavische leger, zo laat de NAVO ons geloven. De gastvrijheid voor inwoners uit Belgrado is opmerkelijk hier. Het is mij in de afgelopen jaren in Sarajevo al zo vaak opgevallen: de tegenstelling stad-platteland is groter dan de etnische verschillen. Albaniërs zijn niet erg populair.

Vrijdag

Vandaag heb ik tijd om nog wat vrienden te bezoeken. Ik loop op weg naar de eerste van de vele koffieafspraken van vandaag wederom door de Ferhadija-straat. Ik zie dat er voor de Zweedse ambassade een groep van zo'n tweehonderd mannen staat. `Vluchtelingen uit de Sandzak', weet men mij te vertellen. De Sandzak is een gebied in Zuid-Servië waar veel moslims wonen.

Alle gesprekken bij de koffie gaan over het onvermijdelijke onderwerp. Ongevraagd geef ik al mijn koffievrienden mijn opvatting over de bombardementen. Ik vind ze verwerpelijk, verschrikkelijk en vooral dom. Haris vraagt me of de meeste mensen in Nederland er zo over denken. Ik verzeker hem dat ik tot een kleine minderheid behoor, volgens Nederlandse opiniepeilingen. Echt eens zijn we het alleen over de figuur van Miloševic. Opvallend hoe de thema's `Belgrado' en `Miloševic' veel meer besproken worden dan `Albanese vluchtelingen'.

Vanavond is het geluid van overvliegende straaljagers weer goed te horen.

Zaterdag

Vandaag ben ik dus precies een jaar getrouwd. Het mysterieuze pakje blijkt een (mini-)fles whisky van Janneke te bevatten.

Amsterdam zet zich nu al vanaf 1994 in voor de wederopbouw van de wijk Hrasno. Onze bemoeienissen zouden tot eind 1998 duren, zo was overeengekomen. Er zijn dus nogal wat maanden aan vastgeplakt. Maar vanaf het eind van dit jaar houdt de gemeente Amsterdam op met financieel bij te dragen aan dit project. Er is dan veel hersteld in Hrasno, maar er is nog veel op te knappen.

Wij moeten de resterende taken in deze wijk netjes op de Bosnische krachten overdragen. `De voorbereiding van de overdracht', zo zou ik de komende week willen omschrijven. Vandaag komen Niko Koers en Erik Beijer uit Amsterdam aan in Sarajevo. Het overdrachtsteam is nu compleet.

Dineren doen we vanavond op uitnodiging van een Kroatische inwoner van deze stad en in gezelschap van haar kennis uit Republika Serpska (geboren en getogen te Pale). De verkoop van illegale cd's, software en sigaretten is de economie van Republika Serpska. Maar wij zijn voorbeeldige, integere ambtenaren en besluiten om niet die cd van Ruben Gonzalez te bestellen. Na het eten gaat een deel van dit gezelschap nog een biertje drinken.

Wat nu nog over kwam vliegen waren geen straaljagers. Dat waren duidelijk helikopters.

Zondag

We hebben veel voor te bereiden, dus we beginnen vroeg vandaag. Zeker voor een zondag. Eerst maar weer eens een wandeling maken door de wijk. De kopgevels van een aantal grote flatgebouwen staan in de steigers. Van deze kopgevels worden asbestplaten verwijderd.

Er is in het voormalige Joegoslavië zeer veel asbest verwerkt in de gebouwen. Met het herstel van de gebouwen hier in Hrasno moet het asbest verwijderd worden. Ik ben bang dat het Amsterdamse project het enige project is hier in Bosnië waar dit kundig en verantwoord gebeurt.

Wij van City Link Amsterdam Sarajevo zijn zeer blij met het kampioenschap van Feyenoord! Een reden voor Felix en mij om de rest van het team op een etentje te trakteren. Het wordt een Italiaan. Zo tegen middernacht hoor ik weer veel straaljagers overvliegen.

Maandag

Het nieuws van de Bosnische staatstelevisie, Skynews en dat van één van de vele Duitse satellietzenders hadden in elk geval twee onderwerpen gemeen. De oorlog in Kosovo en de oorlog op de Coolsingel.

Ochtenden beginnen op het kantoor traditioneel met het lezen van de e-mailberichten. Slechts één bericht vanochtend, maar eentje om koud van te worden. Een collega in Amsterdam blijkt plotseling overleden. Doorgaans is Nederland een bizarre abstractie hier in Sarajevo. Nu is het weer even echt.

Vandaag beginnen de gesprekken die we hier hebben te voeren. Gisteren hebben we die voorbereid. Wat we hier in Sarajevo deden en doen vindt z'n basis in een overeenkomst uit 1995. De gemeente Amsterdam beloofde toen de wederopbouw van Hrasno met middelen te ondersteunen. Daarvoor is ter plekke een werkprogramma gemaakt en een organisatie ingericht. Ik heb dat in 1995 hier mogen begeleiden. Nu in 1999 kunnen we zien dat er resultaten zijn geboekt. Felix, die hier vanaf midden 1996 de uitvoering is gaan leiden, verdient een standbeeld.

Naar de letter van de overeenkomst van 1995 heeft de gemeente Amsterdam haar belofte ingelost. En kunnen we naar huis. Maar in de wijk Hrasno, en daar zitten we nu, zijn we nog niet klaar. Er zijn nog zoveel woningen te herstellen, alleen al in deze wijk. Wie gaat dat doen? En hoe? Eén ding is zeker: vanaf 1 januari 2000 stelt Amsterdam geen geld meer beschikbaar voor dit project. De opgebouwde projectorganisatie, die Amsterdam betaalde, moet op haar eigen Bosnische benen staan.

Deze gedachten hebben gisteren geleid tot ons werkstuk met de geniale titel `Draft Strategy Paper'. Doel: de oprichting van een instelling die het beste is te vergelijken met een woningbouwvereniging.

Met een mevrouw van het ministerie van Huisvestingsbeleid, met de adjunct-directeur van het enige woningbedrijf hier en met een juriste nemen we vanochtend de wetgeving op het gebied van de volkshuisvesting door. De juriste werkt voor de Office of the High Representative (OHR). Dit kantoor heeft de taak om het civiele deel van het Dayton-akkoord in te voeren. Waar de krachten en instituties in gebreke blijven op het gebied van de staatsinrichting, grijpt dit kantoor gewoon in. Omdat de voormalige strijdende partijen, de moslim-Kroatische federatie aan de ene kant en de Servische entiteit aan de andere kant, tot weinig komen, hebben de mensen van de OHR het druk. Zij hebben de nummerplaten op de auto's moeten invoeren. De munteenheid moeten ontwerpen en invoeren: de Kovertibilna Marka onderverdeeld in Konvertibilna Pfenniga. De vlag moeten ontwerpen en het volkslied moeten componeren.

Juridisch is de situatie bij woningen hier erg ingewikkeld. Er is een privatisering van staatsbezit en dus ook van veel woningen aan de gang. Er liggen claims op de woningen: alle oorspronkelijke rechtmatige bewoners hebben recht op terugkeer naar de woning die ze voor de oorlog bewoonden.

Maar veel woningen zijn onbewoonbaar of juist weer bewoond door vluchtelingen van elders. In Hrasno geldt dat in sterke mate. Maar we leren veel van elkaar.

's Middags brengen we een bezoek aan het kantoor van de Wereldbank alhier. In 1995 zat hier een deel van de VN, die ook mijn gastheer toen was. Er kwamen weer nostalgische gevoelens boven. Zou het portret van Tito nog steeds in de schuilkelder van dit gebouw hangen?

De avond is helder, er vliegt weer veel over.

Dinsdag

Vanmiddag hebben we nog een gesprek op de Nederlandse ambassade. Ik heb totaal geen vergelijk, maar volgens mij is HM's Ambassade te Sarajevo de aardigste ambassade van de wereld.

In het gebouw waar de Nederlandse ambassade is gevestigd, zit een organisatie die elk jaar een soort gele gids met hulpverleningsinstellingen uitgeeft. Dit jaar heeft deze gids bijna 400 pagina's. City Link Amsterdam Sarajevo begint met een C een staat beschreven op pagina 40. Ik ontdek dat we als één van de weinige organisaties geen mission-statement hebben.

Aan het einde van de dag maken we een tussenbalans op. Ik trek enkele conclusies: de neiging hier in Sarajevo tot melancholie en pessimisme is besmettelijk en slaat over op bezoekers.

Ik slaap laat in. Het regent keihard. Het geluid van de regen vermengt zich deze nacht met dat van overvliegende straaljagers.

Woensdag 28 april 1999

Vanochtend is onze eerste afspraak met het kantoor van de Europese Commissie. Een belangrijke donor. De voortzetting van onze relatie met de Europese Commissie is voor het Hrasno-project absolute noodzaak. Hoe de medewerkers van de Europese Commissie dat zien? Daar kom je dus nooit achter.

Ik lunch met een plaatselijke vriend, ik bezoek er nog enkele op hun werk kort na lunchtijd. Al deze talentvolle mensen verliezen over enkele maanden hun baan. Hun internationale werkgevers houden er hier mee op. Via hen leer je pas weer hoe afhankelijk Bosnië van de hulpverlening is geworden.

Vanavond dineren we op uitnodiging van HM's Ambassadeur ter plaatse, mevrouw Valerie Sluijter. Mijn buurman aan tafel is zo ongeveer de best ingevoerde buitenlander in de wederopbouw van Bosnië-Herzegovina op dit moment. Hij drukt zich vaak nogal cynisch uit. Daaruit blijkt zijn ware betrokkenheid. Er blijken evenveel hiërarchische lagen te zijn bij de gemeentelijke overheid van Sarajevo als binnen de Afdeling Wonen en Werken van het Stadsdeel Westerpark.

Morgen werken we verder hier in Sarajevo. Hoewel de week al voor de helft voorbij is, blijven we optimistisch over het resultaat. Maar stiekem verlang ik al naar volgende week. Dan mag ik me weer voorbereiden op het Clusteroverleg Integraal Buurt Ontwikkelingsplan Fannius Scholtenbuurt Stadsdeel Westerpark.

De NAVO-straaljagers vliegen over.