De hel vlakbij

Geweld is niet cool of glamorous in de toneelstukken van de pas overleden Sarah Kane.

Groot is het oeuvre van Sarah Kane niet. Hoe kan het ook anders, ze stierf op haar achtentwintigste. Zelfmoord, naar men aanneemt. Dood door ophanging. In een psychiatrisch ziekenhuis of, daarin spreken de berichten elkaar tegen, in haar Londense flat. Zeker is dat het gebeurde het op 20 februari 1999, in haar geboortemaand. Sarah Kane uit het Engelse Essex liet vier toneelstukken na en twee daarvan staan op de podia in Nederland. Blasted vanaf nu bij Het Nationale Toneel, Hunker (Crave) vanaf juni bij Het Vervolg. Een laat eerbetoon. De stukken van Sarah Kane zijn immers ook waardevol zonder die zelfmoord.

Of zonder dat schandaal rond Blasted. Blasted ging, vier jaar geleden, in première in een piepklein zaaltje en toch haalde Kane er het Britse tv-journaal mee. Boze landgenoten riepen dat het stuk verboden moest worden, en wel onmiddellijk. Ze waren het roerend eens met de criticus van The Daily Mail die Blasted `een weerzinwekkend feest van vuiligheid' had genoemd. De prijs van Kane's snelle roem was het misverstand. Het misverstand bijvoorbeeld dat de schrijfster uit commerciële calculatie zoveel geweld in haar stukken stopte. Geweld is in, dat klopt - maar het geweld in de stukken van Sarah Kane is niet glamoureus en niet cool, is niet heroïsch en slechts zelden hilarisch. Het geweld in de stukken van Sarah Kane is lelijk en wanhopig en de stukken zelf, die hebben door hun tijdloosheid iets klassieks. Het moderne Engeland vormt de achtergrond, maar op de voorgrond dringt zich de universele strijd van goed en kwaad, van haat en liefde.

Wrakkigheid

Blasted begint als een vrij normaal relatiedrama. Een man op een hotelkamer in Leeds wil seks met een jonge vrouw maar zij wil niet en in de hoop haar weerstand te breken, herinnert hij haar aan de domheid haar geslacht eigen. De macho en het meisje, zoiets. Het meisje is waarschijnlijk misbruikt door haar pa en daarom snel in paniek, de man mishandeld door de drank, gegeseld door de haat en gekweld door de onbevredigde lust. Een en al ziekte en wrakkigheid bij die twee, en de zwakke pakt de zwakkere. Als zij flauwvalt gaat hij op haar liggen, als hij hoest en rochelt scheldt zij hem keihard uit. En plotseling dringt de oorlog de hotelkamer binnen. Een uitgehongerde soldaat stort zich op de net bezorgde ontbijtjes en op de man. Hij verkracht hem, zuigt zijn ogen uit en verorbert ze. En de man, die eet de baby op waar de vrouw voor moest zorgen. Helse taferelen, maar niet helser dan die in Shakespeares Titus Andronicus en amper helser dan de oorlog die werkelijk in Europa woedt, daarginder op de Balkan.

Kennelijk reageerden de Britten zo woedend op Blasted omdat Sarah Kane die Bosnische toestanden ook in Leeds voor mogelijk hield. De oorlog is in haar stuk het logische gevolg van de haat tegen vreemdelingen en die wordt zowel door de man uit Leeds als door de niet uit Leeds afkomstige soldaat als een nationale deugd beschouwd. Het zou moedig zijn geweest als de vertalers bij Het Nationale Toneel Leeds hadden vervangen door Den Haag, maar wellicht vonden Ariane Schluter en Johan Doesburg dat te grof, ook al schrijft Kane over die hotelkamer in haar regieaanwijzing: zo een die je overal ter wereld vindt.

Andere stukken van Kane dan Blasted zijn gesitueerd in een onvervangbaar-Britse omgeving. Cleansed, uit 1998, speelt zich af in het Britse beschavingsbolwerk bij uitstek: in zo'n knus universitair dorp dat men daar College noemt. Met grasvelden, sportfaciliteiten, een dokter en een bibliotheek.

Griezeldokter

Een eerbiedwaardig instituut waar jonge mensen van oudsher een hersenspoeling krijgen - alleen een minder rigoureuze dan in Cleansed. Dokter Tinker in Cleansed verstaat onder hygiëne een campus vrij van perversiteiten, dus neemt hij het homoseksuele stel Rod en Carl onder handen en eigenlijk iedereen die van zijn strenge fatsoensnorm afwijkt. Hij doet dat in naam van een geheimzinnige militie die net als in Blasted de macht heeft overgenomen. Tinker staat in zijn recht - en kan de zuiveringsactie uitstekend gebruiken voor het uitleven van zijn eigen perversiteiten. Hij is een karikatuur van de griezeldokters uit slechte films, maar Cleansed is geen slecht toneelstuk.

In Cleansed gaat het niet zozeer om de vraag waar het geweld vandaan komt, maar om de vraag wat het geweld met de slachtoffers doet. Carl wordt stelselmatig beroofd van zijn liefdesorganen: van zijn tong, zijn handen en ga zo maar door. Hij kan niet meer zeggen hoeveel hij van Rod houdt, hij kan niet meer kussen en ook niet meer strelen. En toch gaat zijn liefde niet stuk. Tijdens een paar intieme scènes in Cleansed gebeuren er wonderen. Narcissen steken hun kopjes uit het zand en bloeien open, een zonnestraal schenkt genadige warmte, een vrouw verandert in de man van wie zij houdt. Natuurlijk draait de duivelse dokter al dat moois de nek om, maar de zielen in de mishandelde lijven onttrekken zich aan zijn macht. Het is alsof Sarah Kane wilde uittesten hoeveel de liefde verdraagt. Gaat het je voor de wind, dan is het niet moeilijk om aardig voor een ander te zijn. Pas in de diepste misère kun je bewijzen wat je waard bent, als geliefde, als vriend, als mens.

De stukken van Sarah Kane vallen tegen wanneer je ze op hun politieke scherpte beoordeelt. Die scherpte is er niet: een nauwkeurige analyse ontbreekt en in plaats daarvan is er een overdaad aan emoties. Personages stotteren, trillen, kotsen, huilen en gaan van hun stokje. Of ze negeren hun angst en verwarring, gaan direct tot de aanval over en storten wisselbaden van tederheid en gemeenheid over de aanbedene uit. Het gevecht van goed en kwaad woedt in en tussen hen; daarbuiten heeft de haat de strijd al gewonnen. Kane's meest gehate stuk is juist het zachtaardigste dat zij voor het toneel heeft geschreven. Want de vrouw in Blasted die de zieke en blinde man verlaat komt terug, met voedsel dat zij van een soldaat heeft losgevreeën. Omwille van de man heeft ze haar afkeer van seks overwonnen en voor hem heeft ze precies dat eten en precies die drank bemachtigd waar zij zelf van walgt. En ze eet haar deel van de worst en ze drinkt haar deel van de gin en wat er overblijft voert zij aan de man. En hij zegt, in de allerlaatste zin van het stuk: `Dank je wel.'

Christelijke liefde

Blasted heeft een idyllisch einde, in Cleansed met zijn open einde zou alles nog goed kunnen komen en Phaedra's Love, uit 1996, is ook niet een en al zwartgalligheid. Vrij naar Seneca is prins Hippolytus weliswaar een hamburgers vretende, tv- en seksverslaafde ellendeling en zijn stiefmoeder Phaedra een loeder dat hem verraadt als hij haar begeerte niet beantwoordt; vrij naar Seneca is het koningshuis, het Britse, weliswaar verrot - maar nog niet alle subversieve elementen zijn uitgeschakeld. Zo geeft Hippolytus' stiefzusje Strophe haar leven om hem te redden (vergeefs). En de prins zelf leeft in de gevangenis op. Daar doorziet hij de hypocrisie met een helderheid die hem zijn depressie op slag doet vergeten. `U zondigt omdat u weet dat u gaat biechten', zegt de ter dood veroordeelde Hippolytus tegen een priester. `Dan zijn uw zonden vergeven. En dan begint u van voren af aan. Hoe durft u een zo oppermachtige god zo voor de gek te houden? [-]Als er een god bestaat, dan zou ik hem recht in het gezicht willen kijken en willen sterven zoals ik geleefd heb. In welbewuste zonde.'

In zekere zin was Sarah Kane een christelijk schrijfster. Haar gekwelde protagonisten verlangen niet alleen naar vrijheid, maar ook naar straf. En nog meer naar dat waar Hippolytus zich zo tegen afzet. Omdat zij God, hun eerste grote liefde, hebben afgewezen, smeken ze niet bij Hem maar bij een of ander menselijk wezen om vergeving, verzoening, verlossing, en daarmee vragen zij van die ander te veel.

Is de liefde in Blasted, Phaedra's Love en Cleansed ondanks haar onvolmaaktheid nog een licht in de duisternis, in Crave, Kane's laatste stuk, schijnt het licht alleen aan Gene Zijde: `Een vrije val/ In het licht/ Helder wit licht/ Wereld zonder einde/ [-]/ En tot in de eeuwigheid der eeuwigheden zullen zij/ Gelukkig zijn/ Zo gelukkig/ Gelukkig en vrij.' De liefde is bezweken onder haar eigen gewicht, de hunkering is gebleven. Sarah Kane werd gedreven door een hunkering die haar ten slotte verteerde. Hoe minder woorden ze ging gebruiken, des te zwaarder viel haar het werk. Een van de vier stemmen in het sobere dramatische gedicht Hunker zegt het zó: `Ik schrijf de waarheid en het maakt me kapot.'

`Blasted' is t/m 8 mei en van 25 mei t/m 5 juni te zien in Theater aan het Spui,Den Haag; res: 070-3465280. Tournee (Amsterdam, Leiden, Rotterdam, Utrecht) in mei; inl: 070-3181444.`Hunker' staat van 1 t/m 26 juni in het Derlon Theater, Plein 1992, Céramique-terrein, Maastricht. Res: 043-350555; inl: 043-3255333.