De dictators van 2042 zijn tegen taal

Voor het eerst speelt Joegoslavië een rol in de strips van Enki Bilal. De oorlog in zijn geboorteland vormt de toekomst die hij tekent.

,,De oorlog heeft mijn leven veranderd. Al bijna tien jaar pieker ik dagelijks over wat er gebeurt in ex-Joegoslavië'', zegt striptekenaar Enki Bilal en zijgt – een verslagen uitdrukking op het gezicht – achterover in een modieuze leunstoel van zijn atelier in het centrum van Parijs. Het zijn onrustige dagen voor wie zijn geboorteplaats, Belgrado, dagelijks door de Navo gebombardeerd weet.

Maar Bilal (48) heeft nog even de tijd om te bedenken hoe hij deze jongste episode in de Balkan-oorlog in een nieuw album zal verwerken. Zijn album De slaap van het monster is net verschenen. Het is het eerste deel in een nieuwe trilogie waarin Bilal voor het eerst gebeurtenissen in ex-Joegoslavië heeft verwerkt in zijn toch al sombere toekomstprojecties. En Bilal heeft de gewoonte om tussen zijn als serie verschijnende albums zes jaar te laten verstrijken, zodat sommige fans klagen dat de continuïteit te wensen overlaat.

Maar hij is nu eenmaal niet iemand die graag heet van de naald reageert. Talrijke verzoeken van Franse media om, als Fransman met Servische antecedenten, in deze oorlogsdagen zijn mening te komen geven over de jongste Balkan-oorlog wijst hij van de hand. ,,Voor je het weet tref je een intellectueel als Alain Finkielkraut tegenover je. En krijg je, bij de minste neiging tot nuancering, verdediging van oorlogsmisdaden voor de voeten geworpen.''

Bilal heeft er ook enorme hekel aan, als men hem bij dat soort gelegenheden vraagt wát hij nu eigenlijk is: Serviër, Kroaat, moslim wellicht? ,,Dat is een stom spelletje dat Joegoslaven onder elkaar spelen, en ik had nooit gedacht dat die slechte gewoonte naar het buitenland zou overslaan''.

Geen politiek commentator is hij dus, maar wel een zeer politiek striptekenaar, en de inhoud van zijn meeste albums is één grote geschiedenisles. Alleen, altijd door een filter: als herinnering of overlevering in een denkbeeldige toekomst. In De slaap van het monster bijvoorbeeld herinnert een van de helden van het verhaal zich de eerste achttien dagen van zijn leven, als vondeling in een ziekenhuis in het belegerde Sarajevo, anno 1993: de doffe dreunen van inslaande granaten, de vliegen om zijn ziekenhuiswiegje, het gat in het ziekenhuisdak.

Ooit was het werk van Bilal meer direct politiek en historisch van aard. Met de Franse auteur Pierre Christin als scenarioschrijver maakte hij in 1983 Partie de chasse (De jacht). Het is de beschrijving van een reünie van oude gestaalde kaders uit het Wereldcommunisme, die met elkaar machiavellistische herinneringen ophalen en tenslotte niet een beer schieten, maar elkaar van kant maken. In Les phalanges de l'ordre noir (De Falangisten van de zwarte orde) gaat een groep linkse veteranen uit de Internationale Brigades uit de Spaanse Burgeroorlog, inmiddels hoogbejaard, op pad door Europa om alsnog fascistische veteranen uit het andere kamp te vermoorden.

Ruïnes

Maar als Bilal zelf het verhaal van zijn album verzint – en dat doet hij sinds 1980 steeds vaker – gaat hij veel omzichtiger te werk met verwijzingen naar concrete historische gebeurtenissen en verhoudingen. In het bijzonder zijn Joegoslavische afkomst bleef – tot De slaap van het monster vorig jaar – diep verstopt, alleen begrijpelijk voor ingewijden. Zo heet een van de heldinnen uit de Nikopol-trilogie, zijn bekendste werk tot nu toe, `Jill Bioskop'. Servisch is naast Nederlands de enige andere taal waarin een filmtheater `bioscoop' heet. En er is het gegeven dat in Bilals wereld van de toekomst iedere wereldstad eruit ziet als een Balkan-stad nu: ruïnes van stedelijke cultuur, vergane glorie, waar talrijke crises, dictaturen en oorlogen doorheen zijn gegaan.

Al in Bilals vroegste werk – korte science-fiction-verhalen die zijn Franse uitgever heeft herdrukt onder titels als Mémoires d'autre temps en Mémoires d'outre-espace – doet de auteur zich kennen als iemand met een sombere blik op de voortgang van de menselijke beschaving. Overal in de ruimte zweven monsters rond, tragische gevolgen van mislukte genetische experimenten, en op aarde woeden langdurige, duisterse oorlogen. Ook vervaagt gaandeweg het onderscheid tussen mens en machine: chips worden ingeplant, vliegen blijken dragers van ongewenste digitale informatie.

In de loop der tijd zijn de verwijzingen naar het heden in Bilals werk steeds concreter geworden. ,,Ik heb me eigenlijk nooit geïnteresseerd voor toekomstvoorspelling, maar met toekomstbeelden willen tonen wat er thans gebeurt'', zegt de tekenaar. Zo wonen er in de Nikopol-trilogie – waarvan de delen verschenen in 1980, 1986 en 1992 – in de binnensteden van Parijs en Berlijn alleen nog mismaakten en armen tussen de vervallen gebouwen en de verlaten, door spinraggen overwoekerde metro-stations. Soldaten houden deze getto's op slot, en een zekere mate van sociaal geïnspireerd geweld hoort bij het leven van alledag. In de stad Berlijn – in de vóór 1989 verschenen afleveringen van de trilogie nog verdeeld – is de altijd maar doorgaande oorlog zelfs een toeristische attractie: wie eens lekker wil griezelen neemt een weekje zijn intrek in hotel Mauerpalast.

Het opduiken van de Joegoslavische burgeroorlog in Bilals werk leek onvermijdelijk. Wie langs de omweg van science fiction wil laten zien hoe onze wereld zich ontwikkelt, en bovendien jarenlang iedere dag moet denken aan de Europese jaren negentig, kan moeilijk om Joegoslavië heen. Maar misschien juist omdat de materie zo dichtbij de auteur komt, heeft hij dubbele voorzorgsmaatregelen getroffen en nog krachtiger filters aangebracht.

In De slaap van het monster komt maar één tekening van Sarajevo voor: van sniper alley, een boulevard in de Bosnische hoofdstad die je in oorlogstijd alleen plankgas en met veel Godsvertrouwen kon afrijden, omdat sluipschutters hem steeds onder vuur hielden. Deze sniper alley in Sarajevo, blijkt uit het onderschrift, is echter niet die van de oorlog uit de jaren negentig, maar uit de oorlog die in 2012 in Sarajevo heeft gewoed. Want de Balkan, laat Bilal weten, blijft `het favoriete laboratorium van de hyper-liberale internationale gemeenschap', waar bepaalde, `gematigde vormen van obscurantisme' worden getolereerd en uitgetest, om na te gaan hoe je ze elders het beste met wortel en tak kunt uitroeien.

Sportschoenen

De eigenlijke hoofdfiguur van De slaap van het monster is Nike Hatzfeld, de vondeling die als baby in 1993 is afgegeven bij het Kosevo-ziekenhuis in Sarajevo. De naam van de held alleen al is een wonder van documentatie: het kind krijgt de voornaam Nike, naar het merk sportschoenen dat elke rechtgeaarde combattant in deze oorlog droeg. En de achternaam Hatzfeld is naar de man die de vondeling kwam afgeven aan de ziekenhuisbalie: Jean Hatzfeld, de correspondent in Sarajevo van het Franse dagblad Libération, die echt bestaat en in Sarajevo een been heeft verloren.

De slaap van het monster beschrijft de avonturen van Nike in de wereld van 2042, en van twee andere weesjes die in het Kosevo-hospitaal in de bedjes naast hem lagen, Leyla en Amir. Het is opvallend dat zij allen op de een of andere manier huurling zijn. Zo laat Amir zich door zijn vriendin overreden in dienst te treden van de Obscurantis Order, een wereldwijde coalitie van religieuze fanatici die hun onderlinge verschillen opzij hebben gezet terwille van de vestiging van een moralistische wereldorde van religieuze protectoraten. Dat gaat met harde hand: wie in hun handen valt wordt psychisch en fysiek gelijkgeschakeld. Met name aan taal hebben de obscurantisten een broertje dood: dit verschijnsel wordt door hen tot 499 woorden beperkt.

De herinneringen aan het belegerde Sarajevo van 1993 zijn die van Nike. Ze komen in De slaap van het monster alleen als tekst voor, Bilal heeft er geen tekeningen bij gemaakt. Waarom is dat? Bilal: ,,Omdat beeld een onbetrouwbaar instrument is voor de herinnering. Je ziet het nu met de beelden van de oorlog rondom Servië. De televisie – zowel de westerse als de Servische – schotelt ons avond na avond schokkende beelden voor – die even indringend als onbetrouwbaar zijn. Met die beelden bouw je geen nagedachtenis op. De échte herinnering werkt met behulp van de hersenen, en de hersenen hebben geen beeld nodig, die hebben aan woorden genoeg.''

Liefde

Veel, maar niet alles is somberheid bij Bilal. Zo kennen de drie protagonisten uit De slaap van het monster allen een liefdeleven. ,,De liefde lijkt me een van de dingen die de mens het moeilijkst ontnomen kan worden. Natuurlijk is ook de liefde vandaag de dag een produkt dat verkocht en gekocht kan worden. Maar tegelijkertijd blijft het intieme contact tussen twee wezens de laatste utopie.''

En de wereldorde van 2042 moge dan vergeven zijn van monsters en verval, er is wel sprake van grote verscheidenheid, in kleding, voorkomen, genetische structuur en levensloop. Dat past ook bij de heersende ideologie, van het hyper-liberalisme. Het streven naar eenvormigheid is juist eigen aan de oppositie, die Obscurantis Order, die trouwens wordt geleid zonder een dictatoriale troika zonder gezicht, schimmen bijna. Die troika is ook tegen seks.

Is de Joegoslavische dictator Slobodan Milosevic, van wie wel gezegd wordt dat hij eigenlijk geen persoonlijkheid of idealen heeft, maar alleen een technicus van de macht is, dan misschien een dictator van een toekomstig type? ,,Nee, integendeel. Hij is juist een dictator van een achterhaald type, die zijn macht ontleent aan land en geschiedenis.'' Zulke dictators gaan we nog missen in de toekomst, denkt de tekenaar.

De dictator van Bilals eerste levensjaren, kameraad Tito, was zeker een mens van vlees en bloed. Enki Bilal stond hem ook na want zijn vader, die in de Tweede Wereldoorlog bij de communistische partizanen had gevochten, bracht het na de oorlog tot Tito's persoonlijke kleermaker. De kleine Enki van zijn kant was, zoals het kinderen van communistische gezinnen betaamde, lid van de Pionnierbeweging. ,,Ik hield ook echt van kameraad Tito.''

Enki was tien, toen zijn vader besloot met het gezin Belgrado voor Parijs te verruilen. ,,Tito stond erop ons een mooie flat in het centrum van Belgrado cadeau te doen, die was geconfisqueerd van de bourgeoisie.'' Vader Bilal begreep dat zijn strijd voor het communisme een monster van privilege en willekeur had voortgebracht. Maar een dictator tegenspreken is gevaarlijk, zodat het vertrekken werd.

,,Ik had nooit verwacht in mijn latere leven nog zoveel aan Joegoslavië te zullen denken'', zegt de striptekenaar. Hij spreekt weliswaar nog Servisch en kwam met enige regelmaat op de Balkan, ,,maar ik ben niet zo'n type dat de hele tijd hier in Parijs maar met Servische vrienden om de tafel zit en dan ónze dranken drinkt, óns eten eet en ónze liederen zingt.''

Sluit je maar eens af, als je dag in dag uit nieuws uit je geboorteland leest en ziet, en je geleidelijk het gevoel bekruipt dat nou juist de gang van zaken in dát landje de sleutel vormt voor de toekomst die je tekent. ,,De Joegoslavische oorlog is een waardige finale van een eeuw die geen enkele lering lijkt te hebben getrokken uit zijn al te talrijke oorlogen, massamoorden en verdrijvingen'', meent Bilal. En die, denkt hij, dan ook weinig heeft door te geven aan de zinledige wereld van 2042.

Tenminste, zo lijkt het nu. Misschien keert alles nog ten goede. ,,In ieder geval heeft de Navo nu besloten in te grijpen in een gebied waar men nauwelijks belangen heeft. Er is een precedent geschapen, dat humanitaire gronden een interventie rechtvaardigen. Ik vind dat een vooruitgang.'' Bilal wacht de afloop af. Hij heeft de tijd: het duurt nog vijf jaar voor het vervolg op De slaap van het monster verschijnen moet. ,,Je moet de lezer respecteren en hem de tijd gunnen.''

`De slaap van het monster' verscheen in Nederlandse vertaling bij Uitgeverij Oog & Blik en in het Frans bij de uitgeverij Les humanoïdes associés. De trilogie waarvan het album het eerste deel vormt, heeft nog geen naam. Le sommeil du monstre verscheen ook op cd-rom (Versailles, 14-492675-11), waarbij het verhaal door de lezer/kijker naar keuze in kleur, als zwart-witschetsen, met een soundtrack of met verklarend commentaar van Bilal kan worden genoten. Genoemde uitgeverijen zijn elk in hun taalgebied bezig ouder werk van Bilal opnieuw uit te brengen. De officiële website van Bilal is www.bilal.com, die van zijn Franse uitgever is www.humano.com. Een interview met Bilal in real audio en delen van de soundtrack zijn te horen via www.sonymusic.fr/bilal.