Portugese kunst uit zes eeuwen

Bestaat er zoiets als `typisch Portugese kunst'? Die vraag dringt zich als vanzelf op bij het bekijken van de keuze uit de collectie van het Museum voor Oude Kunst van Lissabon, die de Kunst- und Ausstellungshalle in Bonn exposeert. Veel van de getoonde werken roepen gemakkelijk associaties op met Noordeuropese, Italiaanse of Spaanse kunst. En het lijkt alsof de organisatoren hebben willen uitnodigen tot vergelijking. Naast Portugese schilderijen, beeldhouwkunst en edelsmeedwerk van de 12de tot de 18de eeuw zijn werken opgehangen die beroemde kunstenaars van elders hebben gemaakt. Zo is een hoogtepunt in de expositie een paneel van de Italiaan Piero della Francesca, met een voorstelling van Sint-Augustinus die, gekleed in een schitterend gedetailleerde mantel, met een onpeilbare blik in de verte staart. Er is een charmante scène van Rafael, er zijn schilderijen van Gerard David en Hans Holbein, en tekeningen van Rembrandt en Tiepolo.

Blijkbaar bestond in Portugal een levendige belangstelling voor kunst van over de grenzen. Ofschoon veel van die werken er pas in de 19de eeuw terecht zijn gekomen, is van menig stuk bekend dat het zich al vroeg in Portugal bevond. Van Albrecht Dürer wordt bijvoorbeeld de beroemde Heilige Hieronymus in zijn studeerkamer geëxposeerd. De schilder schreef hierover in zijn dagboek dat het werk tijdens zijn verblijf in Antwerpen in 1521 tot stand kwam – een 93-jarige man zou model hebben gestaan voor de gerimpelde en grijsbebaarde heilige. Dürer voegde eraan toe dat hij het schilderij maakte voor de Portugese handelaar Rui Fernandes de Almada, die het later zal hebben meegenomen naar zijn vaderland.

De invloed van zulke werken is duidelijk te zien in sommige Portugese schilderijen in de expositie. Een mooi voorbeeld is een groep van acht panelen die in de jaren twintig van de 16de eeuw tot stand kwam in het atelier van de hofschilder Gregório Lopes. De werken, met elk een scène uit het leven van de Maagd Maria, maakten deel uit van een groot altaarstuk voor de kerk van Nossa Senhora do Paraíso in Lissabon. Oorspronkelijk waren ze in twee registers boven elkaar gerangschikt, waarschijnlijk omgeven door nog andere schilderijen en beeldhouwwerk, en gevat in een architectonische omlijsting. Zulke grote veelluiken waren elders in Europa tegen 1520 al danig uit de mode. In die conservatieve vorm hanteert de schilder een stijl die in zijn ornamentale gedetailleerdheid invloeden uit Vlaanderen en Duitsland verraadt.

Dat wil niet zeggen dat de bijdrage van Portugese kunstenaars aan de tentoonstelling ongeïnspireerd of tweederangs is. De werken van Lopes en zijn atelier zijn van hoge kwaliteit en ook van andere kunstenaars duiken soms heel bijzondere voorstellingen op. Wat bijvoorbeeld te denken van de Ecce homo door een anonieme 15de-eeuwse meester? In dit schilderij wordt de lijdende Christus met ontbloot bovenlijf ten halven lijve tegen een inktzwarte achtergrond gepresenteerd. Zijn handen zijn gevouwen en hij heeft een koord om zijn hals. Ongekend in voorstellingen van dit smartelijke thema, is de doek die de bovenste helft van Christus' gezicht bedekt en waar de doornen van zijn kroon doorheen prikken.

De expositie eindigt met een fascinerend onderdeel. Het zijn werken die verband houden met het verleden van Portugal als een van de belangrijkste koloniale mogendheden. In de 16de en 17de eeuw onderhield dit zeevarende land relaties met Afrika, Zuid-Amerika en Azië. De expositie toont prachtige staaltjes van de culturele uitwisseling die daar een gevolg van was: een Chinese Ming-vaas (1620-30) bijvoorbeeld, beschilderd met christelijke symbolen, of een uit ivoor gesneden Madonna met Aziatische gelaatstrekken. De mooiste stukken in deze afdeling zijn twee Japanse kamerschermen (circa 1600). In kleurige, doorlopende voorstellingen documenteren ze de ontscheping van een Portugese delegatie aan de Japanse kust, verbluft gadegeslagen door de plaatselijke bevolking. Paradoxaal genoeg komen dergelijke werken, tenminste in deze expositie, over als het typerendst voor de Portugese cultuur van de nieuwe tijd.

Tentoonstelling: Die grossen Sammlungen VIII: Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon. Kunst- und Ausstellungshalle der BRD, Friedrich-Ebert-Allee 4, Bonn. Geopend di-wo 10-21 uur; do-zo 10-19 uur. T/m 11/7. Catalogus, 384 blz., DM 58,00. Parallel aan deze tentoonstelling presenteert het Kunstmuseum Bonn onder de titel `Tage der Dunkelheit und des Lichts' werk van hedendaagse Portugese kunstenaars (t/m 6/6).