Wim Kok - geen regie? Hoezo geen regie?

Zijn optreden was speciaal. Om niet te zeggen heel speciaal. Wim Kok voerde donderdag — de dag van verschijning van het Bijlmerrapport — regie. En hoe. Wie zei daar dat Kok de signalen uit de samenleving niet verstaat? En wie beweerde toch dat hij zijn positie als premier niet tot gelding brengt?

De inkt van het rapport was donderdag nog nauwelijks droog, de persconferentie van de enquêtecommissie nog niet eens afgelopen of Kok liet via de Rijksvoorlichtingsdienst weten dat hij een verklaring zou geven.

Het moment was opmerkelijk en de entourage ook. Onderaan de trap in de hal van Algemene Zaken was een net koordje gespannen. Zo'n afscheiding waarachter staatshoofden en regeringsleiders zich ophouden als ze iets belangrijks te zeggen hebben. Aan de andere kant stonden de televisiecamera's in slagorde opgesteld. Het wachten was alleen nog tot hij kwam —en zie, daar daalde de premier, gesecondeerd door zijn woordvoerder Eef Brouwers, de trap af.

Hij sprak afgemeten, enigszins bars. Dat wil wel vaker gebeuren als zaken hem niet bevallen. Maar de premier sprak ook van een papiertje. Of liever, van een verzameling papiertjes: keurig genummerd en ook nog uitgetikt. Hier werd niet zomaar iets gezegd, hier was sprake van een goed voorbereide statement.

De hele ochtend was er op Algemene Zaken aan de verklaring gewerkt. Wat heet, met andere ministeries was afgestemd dat er één reactie kwam. Nauwgezet waren de analyses bestudeerd, stuk voor stuk waren de conclusies tegen het licht gehouden. Restte nog de vraag hoe Kok moest reageren.

De wekelijkse persconferentie op vrijdag was deze week ongelukkigerwijs uitgevallen: Kok vertrok donderdagavond naar de Navo-raad in Washington. Een persconferentie op donderdag dan? Maar ja, er was geen ministerraad dus viel ook de grond voor de gebruikelijke ontmoeting met de parlementaire pers weg. Iets roepen bij het weggaan uit het Torentje was te slordig. En zou ook afbreuk doen aan de verklaring. Dus schreef de RVD een `persontmoeting' uit.

Zo gaf Kok zijn verklaring in de hal van Algemene Zaken. Beneden sprak de premier, boven vanaf de galerij keek Ad Geelhoed, zijn secretaris-generaal, toe. Lang duurde het ook niet. Kok legde zijn verklaring af, iedere televisiezender mocht nog een vraag stellen, en op het moment dat de vragen iets te vrijmoedig werden brak Eef Brouwers de sessie abrupt af. ,,Hartelijk dank, wij gaan er vandoor'', voegde hij de verzamelde journalisten toe.

Wim was er, maar waar was Jaap?

Het was zo'n mooie one-liner. `Wim, waar was je?', vroeg oppositieleider Jaap de Hoop Scheffer afgelopen najaar tijdens de algemene beschouwingen in de Tweede Kamer bij herhaling aan de minister-president. `Wim waar was je?', moest duidelijk maken dat Kok op allerlei moeilijke dossiers zijn verantwoordelijkheid ontliep.

Donderdag was Wim er wel, maar Jaap gek genoeg niet. De fractieleider van het CDA bleef buiten de ether, uit het gezichtsveld van de camera's en liet ook de blocnotes van de pers aan zich voorbij gaan. Wat raar, want Paul Rosenmöller, die andere oppositieleider, was donderdag niet voor de camera's weg te slaan. `Politiek explosief', noemde hij het Bijlmer-rapport, `Politieke consequenties' waren onvermijdelijk.

Maar nee, de reactie van het CDA kwam van Jacob Reitsma, een Kamerlid met veel dienstjaren maar zonder killers-instinct. En die sprak dus keurig over het rapport, maar niet over de gevolgen die dat moest krijgen.

Bij het CDA was het welbewust zo uitgedacht. De eerste reactie was voor de woordvoerder, pas daarna zou de leider zelf in beeld komen. Want er kon altijd nog een moment komen dat er grote politiek moest worden bedreven. Sneller dan voorzien deed het moment zich voor. Na de uitval van Kok in de richting van de enquêtecommissie kon De Hoop Scheffer vrijdag zijn eigen wekelijkse persontmoeting prachtig aangrijpen voor een scherpe kritiek op Kok: de premier sprak voor zijn beurt. ,,Kok had de bal zelf op de stip gelegd, Jaap hoefde hem er alleen nog maar in te trappen'', zo werd in het CDA met grote tevredenheid vastgesteld. `Wim waar was je', heeft zo gezien zijn beste tijd als one-liner gehad.

...en wat doet CDA met Hanja Maij?

Ze was enigszins buiten beeld gebleven. De schijnwerpers stonden direct gericht op Wim Kok, op Els Borst en op Annemarie Jorritsma. En minder op Hanja Maij, de CDA-politica die per slot minister was van verkeer en waterstaat ten tijde van de Bijlmerramp. Met een ongebruikelijke bescheidenheid hield ze afgelopen donderdag haar mond, want ze wilde ,,het parlement niet voor de voeten lopen''.

En zie, zondagavond was ze er dan toch. ,,Ik geloof niet dat ik de meest bekritiseerde politica ben'', zei ze bij de Brabantse televisiezender TV8. En trouwens, het Bijlmerrapport was ook een goed rapport, wilde ze kwijt. Het paste politici niet daar de staf over te breken. Zo kenden we haar weer: scherp en zonder enige twijfel aan zichzelf. Hier sprak niet een aangeklaagde, maar een beschouwer: iemand die zag dat het niet goed was hoe het zittende kabinet met het rapport van de enquêtecommissie omsprong.

Hoe veilig is de positie van Hanja Maij? De Kamer kan haar als oud-minister niets maken, maar haar partij wel. Tenslotte voert ze straks de CDA-lijst aan voor de Europese verkiezingen van juni. Deze week moeten de christen-democraten, net als andere partijen, de kandidatenlijst indienen bij de Kiesraad. Geen twijfel dat op `nr. 1' J.R H. Maij-Weggen uit Eindhoven staat. Maar daarna? De positie van de Euro-lijsttrekker is onverbrekelijk verbonden met de Haagse arena. Als Jaap de Hoop Scheffer het straks dienstig acht om het aftreden van een of meer ministers te eisen, zal de schijnwerper ook op de eigen oud-minister komen te staan. En loopt Maij het gevaar dat de boemerang haar hard zal treffen.

Want, hoe geloofwaardig is het CDA als de partij met een beroep op de geloofwaardigheid van de politiek het aftreden van ministers eist, terwijl zij voorbij gaat aan de betrokkenheid van Maij-Weggen? Heeft diezelfde Bijlmer-commissie van haar ook niet gezegd dat ze zich erg beperkt met de oorzaak van de ramp en niet met de lading en de gezondheid heeft beziggehouden?

Misschien moet Maij-Weggen eens langsgaan bij haar partijgenoot Gerrit Brokx, de oud-staatssecretaris van volkshuisvesting die in `86 van zijn partij het veld moest ruimen, om te vernemen hoe genereus het CDA soms kan zijn.

Redactie: Kees van der Malen.