`Handlangers van Salazar zijn nu weer minister'

De Portugezen herdachten gisteren het einde van de dictatuur. Volgens historica Iva Delgado lopen er nog moordenaars vrij rond.

Voor Iva Delgado ging de dictatuur in Portugal niet dood in 1974. De Portugese schrijfster en historica was natuurlijk blij en opgelucht toen, op de 25ste april van dat jaar, een einde kwam aan de Estado Nuevo, het autoritaire regime in Portugal dat een halve eeuw eerder was ingesteld door Antonio de Oliveiros Salazar. Onder leiding van een groepje progressieve kapiteins kwam het leger in opstand en werd de democratie hersteld – zonder bloedvergieten.

Maar voor Iva Delgado is deze zogenoemde Anjerrevolutie niet zaligmakend. Want aan één ding ontbreekt het nog steeds: gerechtigheid voor haar vader, generaal Humberto Delgado, een uitgesproken tegenstander van het regime, die in 1965 op brute wijze werd vermoord door de PIDE, Salazars geheime politie. ,,De misdaden van Salazar worden afgezwakt met het argument dat hij geen Hitler of Franco was'', zegt Delgado. ,,Maar op die manier is niemand schuldig, want er zijn altijd misdaden te vinden die gruwelijker zijn.''

Iva Delgado was gisteren in Nederland op uitnodiging van de Portugese gemeenschap in Amsterdam. Zij kwam voor de 25ste verjaardag van de Anjerrevolutie, die afgelopen weekeinde door Portugezen in de hele wereld is gevierd. Haar komst is niet zonder symboliek. Precies veertig jaar geleden was haar vader ook hier.

Het bezoek, in 1959, van de Portugese dissident, die bezig was aan een Europese tournee om de misstanden in Portugal aan de kaak te stellen, bracht Nederland in verlegenheid: Portugal was een NAVO-bondgenoot en men wilde Salazar niet voor het hoofd stoten. Generaal Delgado kreeg bij aankomst een spreekverbod opgelegd door de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Joseph Luns. Onder druk van de Nederlandse pers en de Partij van de Arbeid werd het spreekverbod na twee dagen opgeheven. Niettemin was generaal Delgado hevig teleurgesteld over het vijandige onthaal door de Nederlandse regering.

Het ludieke karakter van de Anjerrevolutie – soldaten liepen met anjers in hun geweren door de straten van Lissabon – oefent anno 1999 grote aantrekkingskracht uit op de hele wereld, meent de schrijfster. ,,Maar hierdoor dreigen de misstanden tijdens de dictatuur een beetje te worden vergeten, ze zijn minder begrijpelijk.''

Een van de moordenaars van Humberto Delgado, de inmiddels 84-jarige PIDE-agent Rosa Casaco, wordt na vijfentwintig jaar nog steeds de hand boven het hoofd gehouden door aanhangers van Salazar. Een typisch voorbeeld, vindt Delgado, van de immer doorwerkende invloed van het oude regime in het huidige Portugal. ,,Er zijn nog steeds mensen die hun kwelgeesten op straat tegen het lijf lopen.''

Vorig jaar werd een Portugees verzoek om Casaco uit te leveren afgewezen door Spanje, waar de voormalige PIDE-agent onder een valse naam woont. ,,Absurd, dat een democratisch land als Spanje zo'n misdadiger beschermt'', zegt Delgado. ,,Vooral als je bedenkt dat een Spaanse onderzoeksrechter nu om de uitlevering van de Chileense oud-dictator Augusto Pinochet vraagt.'' In februari verscheen een interview met Casaco in het Portugese blad Expresso met de kop `Hoe wij Humberto Delgado hebben gedood', waarin de ex-agent zonder blikken of blozen de misdaad uit de doeken doet. In het interview wordt hij geportretteerd als een beminnelijke man die voor zijn zieke vrouw zorgt.

De misdaad van Casaco is een maand geleden verjaard verklaard door een militaire rechtbank. Volgens Delgado heeft Casaco de dans kunnen ontspringen dankzij zijn goede connecties in Portugal. ,,Volgens de Portugese wet zou de misdaad pas in 2002 verjaren'', zegt de schrijfster.

De salazaristen maken zich in de ogen van Delgado schuldig aan `historisch revisionisme'. ,,De huidige minister van Defensie, Veiga Simão, was minister van Onderwijs onder de dictatuur en beweert tegenwoordig dat de universiteiten destijds werden bewaakt om te voorkomen dat de collegebanken werden vernield'', zegt Delgado. Oud-minister Hermano Saraiva, tegenwoordig maker van historische tv-series, (,,Salazar was totaal anti-fascistisch'') en generaal Kauzza de Arriaga (,,Er zijn geen mensen afgeslacht in Mozambique'') passen ook in dit rijtje, zegt de schrijfster ,,Portugese kinderen, die niet beter weten, praten deze fossielen na'', zegt Delgado, die regelmatig op scholen vertelt over de misstanden onder Salazar.

De vader van Iva Delgado werd de `generaal zonder vrees' genoemd. De charismatische Humberto Delgado nam deel aan de `verkiezingen' van 1958, die Salazar had uitgeschreven om voor de NAVO de schijn van democratie op te houden. Delgado `verloor': de generaal was zo populair dat er verkiezingsfraude aan te pas moest komen om hem te verslaan. ,,Een gemiste kans voor Portugal'', zegt zijn dochter nu. ,,Stel je voor: als mijn vader president was geweest, hadden we alle koloniale oorlogen in Afrika en alle doden die daarbij zijn gevallen kunnen overslaan.''