Doeken met de mystieke sfeer van Ierland

Wie ooit een bezoek heeft gebracht aan Ierland, weet dat het ontzagwekkende landschap erom vraagt om geschilderd te worden. Het licht is er van een mysterieuze schoonheid en hult de heuvels in meer tinten groen dan je je kunt voorstellen. De lucht is er het ene moment mistig en grijs, maar kan aan de andere kant van een heuvel plotseling veranderen in een blauwe hemel met barokke stapelwolken. Het soms ruige, dan weer sprookjesachtige landschap is veelvuldig bejubeld door Ierse dichters en bezongen in talloze Ierse liederen, maar heeft vreemd genoeg weinig schilders kunnen bekoren. Het groene eiland, gezegend met een rijke traditie op het gebied van literatuur en muziek, kent geen equivalenten van Turner of Constable.

Felim Egan (1952), die momenteel met een dertigtal schilderijen en honderd aquarellen is vertegenwoordigd in het Stedelijk Museum, is de eerste Ierse schilder ooit die in het Amsterdamse museum exposeert. In eigen land is Egan een beroemd en veelgeprezen kunstenaar, wiens werken veel Ierse openbare gebouwen sieren. In de pas gerestaureerde National Gallery in Dublin is een groep van vier van zijn schilderijen het enige werk in het museum van een nog levende kunstenaar.

Egans grote, monochrome schilderijen zijn abstract in vorm, maar de aardse kleuren en de mystieke sfeer die uit zijn werk spreekt zijn onmiskenbaar terug te voeren op het landschap. Een vrijwel onzichtbare witte lijn geeft een indicatie van een horizon, een stip of vierkant doorbreekt het kleurvlak als een aangespoeld stuk hout op het strand of een gebouw dat opdoemt in de mist. Weersomstandigheden en omgeving - de kunstenaar woont in een huis aan de uitgestrekte zanderige kust van Dublin Bay hebben hun sporen in de verf achtergelaten.

Met een ongelofelijke precisie en een feilloos gevoel voor kleur weet Egan in zijn schilderijen de stemming weer te geven die past bij een bepaald moment van de dag of een specifiek seizoen. Het blauw benadert de diepe kleur van de oceaan vlak voordat het duister invalt, het groen de zompige kleur van een vochtige weide in de vroege ochtend en het bruingeel is de kleur van het harde zand langs de vloedlijn. De verf, vermengd met was en steenpoeder, moet met engelengeduld zijn opgebracht, laag over laag over laag, totdat de juiste toon werd bereikt. Op de plekken waar vierkante, rafelige plekken zijn uitgespaard, is nog een deel van de onderliggende verflaag te zien, als een historisch stukje aardkost dat is bloot komen te liggen bij een opgraving.

In zijn meest recente schilderijen heeft Egan het landschap onderverdeeld in de vier windrichtingen, die ieder een gevoelsmatige kleur toebedeeld hebben gekregen. North is grauw en kil. De grijze kleur verwijst naar het koude maar ook naar het politieke klimaat van Noord-Ierland, waar Egan opgroeide. South daarentegen is warm rozerood en heeft een vriendelijke, zomerse uitstraling. West is optimistisch helderblauw gekleurd. Het is de verbeelding van de hoop op een beter leven, want in het westen ligt Amerika, voor veel Ieren het beloofde land.

Net als bij de schilderijen van Mark Rothko word je als toeschouwer van Egans doeken ondergedompeld in kleur en overvalt je een onbeschrijfelijk gevoel van ruimtelijkheid. Het is verleidelijk om, starend naar de horizon die de schilderijen in evenwicht houdt, even weg te dromen.

,,Felim Egan wordt aangetrokken door het verdwijnpunt, de plek in de verte waar het zichtbare en het onzichtbare samenkomen'', schrijft de Ierse dichter en Nobelprijswinnaar Seamus Heany, die speciaal voor Egans tentoonstelling een gedicht maakte, in de catalogus. Het is niet moeilijk om voor te stellen hoe de kunstenaar, lopend over het strand bij zijn huis, zijn inspiratie put uit de oneindige zee en de groene heuvels. Het is hoogstens onbegrijpelijk dat zo weinig Ierse schilders hem zijn voorgegaan.

Tentoonstelling: Felim Egan, schilderijen en aquarellen. T/m 16 mei in het Stedelijk Museum, Paulus Potterstraat 13, Amsterdam. Dagelijks 11-17u.