Oefenrat

DE EERSTE IN Nederland geproduceerde plastic laboratoriumrat werd enkele weken geleden officieel overhandigd aan voormalig staatssecretaris van Volksgezondheid Joop van der Reijden. De PVC-rat moet zijn levende soortgenoten beschermen tegen de ongeoefende handen van leerling-chirurgen en -biologen. Het product is ontwikkeld door de Nederlandse stichting Microsurgical Developments, met financiële steun van chemiegigant Solvay.

Het plastic laboratoriumbeest ziet er uit als een witte rat. Met gespreide pootjes ligt hij op zijn rug, ingebed in een plastic plaat. Het levensgrote dier is gemaakt van een speciaal soort zachte PVC dat net zo schijnt aan te voelen als een echt verdoofd ratje. Diverse `huidflapjes' kunnen opgetild worden om het binnenwerk te onthullen, dat bestaat uit een verzameling latex bloedvaten en organen, in dezelfde onderlinge rangschikking als in een knaagdier van vlees en bloed. De PVC-rat kan volgens de bedenkers gebruikt worden voor het oefenen van zo'n vijfentwintig verschillende microchirurgische technieken, zoals het maken van bloedvatverbindingen en hart- of niertransplantaties. Hij kost 350 gulden, veertien keer zo veel als een echte, levende rat. Maar die is maar één keer te gebruiken, terwijl bij de kunstrat reserve-organen en bloedvaten bij te bestellen zijn. En er zit een jaar garantie op.

De kunstrat past in het streven om het gebruik van proefdieren zoveel mogelijk terug te dringen. In Nederland worden jaarlijks 750.000 dieren verbruikt in experimenten, waarvan 80 procent kleine knaagdieren. Relatief veel proefdieren sneuvelen tijdens de opleiding van chirurgen, biologen en biotechnologen. Opereren vergt nou eenmaal praktische oefening. Zeker bij microchirurgie. Leerling-microchirurgen letten in het begin vooral op het goed uitvoeren van technische handelingen, de aandacht voor de `patiënt' - meestal een laboratoriumrat - schiet er dan wel eens bij in.

Dat grote aantal sneuvelende proefdieren was een doorn in het oog van het Platform Alternatieven voor Dierproeven, een samenwerkingsverband tussen de Nederlandse overheid, farmaceutische bedrijven en dierenbeschermingsorganisaties. Het platform subsidieerde daarom de ontwikkeling van de plastic rat, als praktijkmateriaal voor aankomend chirurgen. In een later stadium moeten de studenten alsnog op levende dieren oefenen, maar ze hebben dan inmiddels zoveel ervaring dat de meeste ratten die ze onder handen krijgen de operatie overleven.

Dr. Vera Bauwmans van de Utrechtse vakgroep Proefdierkunde is verantwoordelijk voor de cursus microchirurgie. Zij heeft de kunstrat getest als leermiddel bij het practicum. ``Het is niet zo dat de PVC-rat het levende proefdier kan vervangen, maar hij helpt zeker bij het verminderen van het aantal gebruikte dieren.'' Bauwmans legt uit dat de rat een aanvulling is op een veel simpelere simulator. ``De cursisten oefenen de eerste dag op twee stukjes siliconenslang, waar met behulp van een operatiemicroscoop een vaatverbinding tussen gemaakt moet worden. Vroeger gingen ze daarna meteen over op levende ratten, maar nu hebben we de PVC-rat er nog tussen. Studenten kunnen een hele reeks technieken eerst oefenen alvorens ze toe te passen op een levend dier.'' Hoewel dr. Bauwmans enthousiast is over de PVC-rat, ziet ze in Nederland maar een beperkte markt voor het dier: ``Onze cursus microchirurgie is de enige in het land. De rat zal verder misschien nog gebruikt kunnen worden door plastisch chirurgen, die hebben regelmatig cursussen voor het op peil houden van hun microchirurgische vaardigheden.''

Of er in de toekomst dus echt veel minder laboratoriumratten onder het mes zullen gaan is nog maar de vraag. Dat hangt af van buitenlandse opleidingsinstituten – zij moeten de plastic rat accepteren als alternatief oefenmateriaal. Professor René Remie, voorzitter van de driemansstichting Microsurgical Developments, de bedenkers van de rat, is optimistisch: ``Ik verwacht dat we met onze PVC-rat het aantal benodigde proefdieren drastisch kunnen verminderen.'' Een schatting van dat aantal geeft hij niet, maar de stichting verwacht dit jaar wereldwijd enkele honderden exemplaren van de PVC-rat te zullen verkopen.