Portugal viert Anjerrevolutie

Zondag viert Portugal het jubileum van de Anjerrevolutie. Nostalgie en bezinning over de toekomst van het land voeren de boventoon. `Moeten we soms kurk eten?'

Zo, op zijn pantoffels in de huiskamer van zijn opgeknapte boerderij, zie je het er niet aan af. Maar ooit, in 1961, kaapte Camilo Mortágua (65) samen met een groepje revolutionaire vrienden het Portugese cruiseschip Santa Maria met zeshonderd vakantiegangers aan boord. En toen dat niet hielp en het fascistische regime van dictator Salazar gewoon bleef zitten, kaapten ze nog datzelfde jaar een Portugees lijnvliegtuig.

,,Gekkenwerk'', meent Camilo Mortágua nu. Hij werd veroordeeld tot 65 jaar celstraf voor het kapen van de boot en nog eens 18 jaar voor het vliegtuig. Een avontuurlijk leven in ballingschap volgde. Tegenwoordig verbouwt Mortágua boerenhoeves tot vakantiehuisjes en begeleidt hij Europese subsidieprojecten. Die moeten de Alentejo, Portugals meest verarmde landstreek, er weer bovenop helpen.

Aanstaande zondag viert Mortágua, net als de rest van Portugal, de vijfentwintigste verjaardag van de Anjerrevolutie, de legercoup in 1974 die de genadeklap was voor het regime in Portugal, een van de laatste dictaturen in Europa. Het heilige vuur van weleer mag dan inmiddels zijn gedoofd, de jubileumvreugde is er niet minder om. In het centrum van Lissabon zal voor de gelegenheid de legeropstand nog eens dunnetjes worden overgedaan, compleet met een defilé van tanks en pantserwagens. Mortágua blijft in zijn dorpje Alvito, waar varkens en schapen worden geslacht voor een publiek feestmaal.

De afgelopen weken wentelde Portugal zich andermaal in de `revolteromantiek' van de Anjerrevolutie. Een revolutie, gepland door een beweging van jonge legerkapiteins die de zinloze oorlogen in de Afrikaanse koloniën meer dan zat waren. Een revolutie zonder bloedvergieten of wraakacties. De dichtregels van het liedje `Grândola, vila morena' dat even na middernacht op de radio werd uitgezonden, vormden het poëtische startschot voor het oprukken van de troepen. Het bloemenmeisje Celeste Martino Caeiro schonk een bos anjers aan de soldaten, die de bloemen vervolgens in hun geweerlopen staken.

Niet iedereen in Portugal bewaart daar echter prettige herinneringen aan. Veel van de opstandige kapiteins wilden het bevrijde Portugal omvormen tot een volksdemocratie naar Cubaans model. Landeigenaren, bankiers en andere kapitaalkrachtige Portugezen zochten een veilig heenkomen in Zuid-Amerika, terwijl hun grond en fabrieken werden onteigend en vervangen door coöperaties naar Russisch voorbeeld. Vooral de Alentejo, met zijn hoge analfabetisme en middeleeuwse arbeidsverhoudingen, werd een proeftuin voor de revolutionaire idealen. ,,Maar na de eerste feesten kwam de ene na de andere vergadering'', zo herinnert Camilo Mortágua zich de post-revolutionaire chaos. ,,Dat er nog gewerkt moest worden werd even vergeten.''

Europa keek gespannen toe hoe de communisten greep trachtten te krijgen op Portugal. Het rumoerige vertrek van interim-president António de Spínola, een gematigd conservatieve generaal (lorgnet, lederen handschoenen, geen Che Guevara) voerde de spanning verder op. Te midden van de chaos bleken de Portugezen echter te kiezen voor de sociaal-democraten van de uit ballingschap teruggekeerde Mario Soares. Soares (75), ex-partijleider, ex-premier en ex-president, werd de afgelopen maanden ingehuurd door de Portugese televisie om betrokkenen bij de Anjerrevolutie te interviewen. Zelfs de oude aartsvijand Cunhal liet zich tot een gesprek verleiden.

Veel schokkends leverden de vraaggesprekken niet op, of het moest de bekentenis van de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger zijn, dat hij direct na de Anjerrevolutie alles in het werk stelde om zijn goede vriend Soares in het zadel te helpen. Achteraf beschouwd bleek de sociaal-democraat dus toch een pion van het imperialistische grootkapitaal.

Portugals meest geroemde politicus blijkt nog niets van zijn behendigheid te hebben verloren. Want binnenkort is hij weer lijsttrekker voor de socialisten, ditmaal voor de Europese verkiezingen. En met de jubileumhuldigingen en zijn eigen tv-programma staat niets een zege in de weg.

Het gemor hierover van de conservatieve oppositie stond een nostalgische terugblik overigens niet in de weg. Enig minpuntje in de feestvreugde was de commotie die ontstond over het voorstel om de legerkapiteins van weleer bij wijze van beloning alsnog tot generaals te bevorderen. Bij nader inzien een plan waaraan heel wat haken en ogen zitten. Zoals in het geval van ex-commandant Otelo Saraiva de Carvalho, die na de Anjerrevolutie geruime tijd in de cel zat op verdenking van terreuractiviteiten en wapenhandel.

Na de aanvankelijke teleurstelling – de landeigenaren en industriëlen druppelden gaandeweg het land weer binnen, de coöperaties werden ontbonden – lijken veel oude revolutionairen uiteindelijk wel tevreden over de gematigde koers die het land voer na de Anjerrevolutie. Dankzij de politieke stabiliteit vond Portugal aansluiting bij de Europese Gemeenschap. ,,Essentieel voor de ontwikkeling van het land'', zegt Camilo Mortágua. ,,Soares had dat vanaf het begin af aan goed begrepen.''

Het is precies die Europese toekomst die nu zorgen baart. De schrijver J. Rentes de Carvalho toont zich somber over het vooruitzicht dat de stroom aan subsidies straks onverhoopt in oostelijke richting afbuigt of gewoonweg opdroogt. ,,Wat gebeurt er straks als onze suikeroom ophoudt te betalen? Er wordt nauwelijks iets geproduceerd. Moeten we soms kurk eten?'' Hij plaatst meer kanttekeningen bij de zegeningen van de revolutie. ,,Hoezo Portugal een modern land? Het onderwijs is een regelrechte ramp, de kloof tussen arm en rijk is enorm en in het reusachtige staatsapparaat is iedereen bezig elkaar te controleren.''

Ook Camilo Mortágua meent dat er nog een hoop is te doen. Niet in de laatste plaats in de nog steeds armoedige en ontvolkte Alentejo. Projecten van alternatieve landbouw, ambachtelijke producten en toerisme – gesubsidieerd en wel – moeten uitzicht bieden op een betere toekomst. ,,De strijd gaat gewoon door'', zegt de voormalige guerrillastrijder. ,,Alleen met andere middelen.''