`Jazz verbreed tot verzameling stromingkjes'

De stroom cd-releases zwelt weer aan en jazzmuzikanten gaan massaal op tournee: het seizoen van de grote jazzfestivals begint donderdag met de elfde editie van het SJU Jazz Festival in Utrecht. Op drie avonden bespelen acht formaties het podium van de kleine zaal van Vredenburg.

`Gematigd modern' heette het programma van het SJU Jazz Festival lange tijd volgens de ondertitel op posters en in programmaboekjes. Het `moderne' vond zijn afspiegeling in de programmering van voornamelijk vernieuwende jazzbands. Het `gematigde' diende als geruststelling dat hierbij al te excentrieke geluiden, die alleen een handjevol fanatici kunnen bekoren, werden gemeden. Met het opnemen van wereldmuziek in het festival twee jaar geleden werd de ondertitel echter geschrapt en hij is sindsdien ook niet meer teruggekeerd.

,,De woorden `gematigd modern' hebben hun betekenis verloren'', vindt Marcel Kranendonk, directeur van Stichting Jazz Utrecht, die samen met de VPRO en Vredenburg het festival organiseert. ,,Er is in de jazz geen sprake meer van duidelijk herkenbare hoofdstromingen; stijlen en genres lopen dwars door elkaar heen. De muziek van hedendaagse hippe muzikanten is te zien als een verzameling strominkjes die allemaal op zich staan. De programmering van het festival is meegegaan in die verbreding. Er komen meer genres aan bod en het genre jazz is voor een steeds bredere uitleg vatbaar.''

Hoewel ook concertbezoekers steeds meer bereid zijn de grenzen van de genres en bijbehorende circuits te overschrijden, valt de publieke hang naar avontuur Kranendonk tegen. ,,Ik heb altijd gedacht dat de vermenging van stijlen zou leiden tot de ontwikkeling van een zappubliek dat podia uit verschillende circuits bezoekt. Maar concertbezoekers zijn honkvaster dan ik verwachtte. Driekwart van het publiek dat de wekelijkse concerten van het SJU jazz podium bezoekt, komt nooit in Vredenburg en vice versa.

,,Alleen de echte kenners die iedere Blue Note titel uit het hoofd kennen gaan naar concerten ongeacht in welke zaal een band speelt. Het voordeel van een co-productie zoals het SJU Jazz Festival is dat je het jazzpubliek toch Vredenburg binnenloodst en tegelijkertijd het reguliere Vredenburgpubliek aan de jazz krijgt. Toch is het opvallend dat de meeste mensen ervoor kiezen één bepaalde avond te bezoeken. Op 1.500 bezoekers verkopen we misschien maar 20 of 30 passe-partouts.''

Met zijn twaalfjarige geschiedenis geldt het Utrechtse festival als jong. Volgens Kranendonk heeft het SJU Jazz Festival wel degelijk bestaansrecht temidden van de tientallen festivals, dixielandmiddagen en jazz- en bluesnachten die de komende maanden van Middelburg tot Emmen worden georganiseerd. ,,Veel van die publieksfestivals draaien om de horeca-omzet'', zegt Kranendonk. ,,Bij ons komt de muziek op de eerste plaats. Dat zie je ook aan de programmering. Iedere avond zijn er drie concerten van ieder anderhalf uur, dat is nou niet wat je noemt comfortabel. Dat de bands spelen in een zaal met stoelen geeft ook aan dat de muziek gericht is op een publiek dat komt om te luisteren en niet om rond de bierpomp te hangen.''

Toch is er een trend richting sterkere muzikale bezettingen waarneembaar bij de grote `bierpompfestivals'. Op het programma van het Breda Jazz Festival bijvoorbeeld staan dit jaar onder andere de namen van Piet Noordijk, Michiel Borstlap, Jesse van Ruller en The Jazz Orchestra of the Concertgebouw. Jazz in Duketown, tussen 21 en 23 mei in Den Bosch, brengt Maceo Parker, Courtney Pine en Lee Konitz. Ook de Nederlandse jazzscene is daar vertegenwoordigd met muzikanten als Dick de Graaf, Jasper van 't Hof, SFEQ, Martinez Move Double Quartet en New Cool Collective.

Op het SJU Jazz Festival bestaat het Nederlandse aandeel uit Utrecht Deep Artment, het lokale avant-gardistische octet rondom de drummer Michael Baird, en het Martin Fondse Octemble. Fondse verzorgt op vrijdag de première van de compositie Ere Ibeji, die hij in opdracht van de VPRO speciaal voor het festival schreef. ,,Het werk van de derde en vierde generatie Nederlandse jazzmuzikanten is mondiaal gezien erg indrukwekkend en dat wordt ook in het buitenland erkend'', vindt Kranendonk. ,,Dat op het festival het aantal Nederlandse bands beperkt is tot twee heeft dan ook niets te maken met de kwaliteit van de Nederlandse jazzwereld. Op ons eigen SJU-podium laten wij wekelijks horen wat er in Nederland te halen is. Het festival biedt juist de mogelijkheid te programmeren wat normaal niet in Utrecht is te horen. Iedere avond hebben we een verrassing.''

Onder die verrassingen valt in ieder geval het kwartet van gitarist Jim Hall, die volgens Kranendonk `frisser klinkt dan tien jaar geleden'. Saxofonist David Murray en drummer Bobby Previte treden beide op met een nieuwe band en waren in Nederland niet eerder in deze samenstelling te horen. Van het huidige David Murray Octet bestaan zelfs helemaal geen opnames. Het pianotrio van Marc Copland, saxofonist Carlos Ward en Trio Crispell-Peacock-Motian maken het programma compleet.

,,Het SJU Jazz Festival is een van de vier inhoudelijk belangrijke jazzfestivals van Nederland'', concludeert Kranendonk niet zonder trots. ,,Alleen de Jazz Fiets Tour in Groningen, Music Meeting in Nijmegen en de Jazz Marathon in Groningen kennen dezelfde kleinschalige en kwalitatief hoogstaande opzet als ons festival. North Sea Jazz is natuurlijk gigantisch, maar zo'n negentig procent van wat er te zien is is gewoon niet leuk. Het meeste publiek komt dan ook voor bands als Santana die in de grote Statenhal spelen. Maar dat is helemaal geen jazz.''

SJU Jazz Festival: 22/4-25/4 Vredenburg, Utrecht. Inl: 030-2314544. Andere festivals: Breda Jazz Festival: 13/5-16/5 in Breda; Jazz in Duketown: 21/5-23/5 Den Bosch; North Sea Jazz Festival: 9/7-11/7 Den Haag; Jazz Fiets Tour: 28/8 Groningen; Jazz Marathon: 22/10-24/10 Groningen; Music Meeting: 5/11-7/11 Nijmegen.