Seks in kliniek is uit den boze

Tegen vier vrouwelijke medewerkers van een tbs-kliniek loopt een strafrechtelijk onderzoek wegens `seksueel getint' wangedrag.

Op elke werkplek broeit weleens wat, maar in tbs-klinieken is de kans daarop extra groot. Dat vindt J. van Marle, psychiatrisch adviseur van het ministerie van Justitie en hoogleraar forensische psychiatrie in Nijmegen. In tbs-klinieken verblijven zware criminelen die ontoerekeningsvatbaar zijn verklaard; er werken psychiaters, creatieve, psycho-, socio-, arbeids- en muziektherapeuten. De gemiddelde leeftijd van patiënten is ongeveer dertig jaar, die van de behandelaars ook. De behandelaars zijn steeds vaker vrouw, de patiënten vrijwel uitsluitend man. ,,Jongens uit het criminele milieu'', zegt Van Marle. ,,Ze hebben charme, hun bravoure is goed ontwikkeld, soms hebben ze wat oplichterskwaliteiten.''

Vorige week stelde de rijksrecherche na klachten van patiënten een strafrechtelijk onderzoek in naar vier vrouwelijke behandelaars van de Groningse Van Mesdagkliniek. Ze worden verdacht van `grensoverschrijdend', `seksueel getint' gedrag jegens mannelijke patiënten. Tot het onderzoek is afgerond worden geen nadere gegevens verstrekt.

Een tbs-kliniek is tegelijk psychiatrische inrichting en gevangenis. De `behandelrelatie' tussen personeel en gevangenen bevordert volgens Van Marle, eerder twaalf jaar lang directeur van de Van Mesdagkliniek, een klimaat voor het ontstaan van relaties. Sociotherapeuten verblijven acht uur per dag bij patiënten op de afdeling. Uit hoofde van hun beroep moeten ze zich open en meevoelend opstellen. ,,Patiënten doen vaak een appèl op je. Help mij, begrijp mij. Leg dan je de grens bij het klopje op de onderarm? De onderarm vasthouden? Wat doe je als de patiënt je hand pakt?''

Liefdesrelaties en seksuele contacten tussen hulpverleners en patiënten zijn uit den boze, zegt een woordvoerder van het ministerie van Justitie. ,,De veiligheid is in het geding. Als je warme gevoelens gaat koesteren voor een patiënt zeg je je baan op. Of je laat de patiënt overplaatsen.'' Niettemin komt het af en toe voor dat een therapeut trouwt met een (voormalige) patiënt. Een bekend voorbeeld is de vorig jaar overleden seriemoordenaar Hans van Zon, die trouwde met een groepsleidster.

Volgens Katja Welzen, personeelsbegeleider in de Nijmeegse Pompekliniek, wordt er genoeg gedaan om een te intiem contact tussen hulpverleners en patiënten te voorkomen. ,,Wij zijn dag in dag uit bezig de juiste verhouding tot de patiënt te vinden. Niet te dichtbij, want dan raak je `gevangen'.'' Beginnende therapeuten krijgen trainingen en supervisie om te leren omgaan met het – vaak op ontwrichting gerichte – gedrag van de patiënt. ,,We proberen een open cultuur te vestigen, waarin dat je als collega's let op elkaar en op de relatie met patiënten.'' Het grote aantal vrouwelijke behandelaars vindt Welzen geen extra risicofactor. ,,Toen ik achttien jaar geleden begon waren er een of twee vrouwen per team. De vrouw was iets exclusiefs, onderwerp van rivaliteit. Dat geeft een heel andere spanning. Nu is het veel gewoner.''

Van Marle geeft trainingen aan therapeuten waarin hij onder meer ingaat op de verleidingstrucs van de verschillende categorieën tbs-patiënten. ,,Een seksuele delinquent zit anders in elkaar dan een bankovervaller. De een probeert bijvoorbeeld te imponeren met charme en bravoure, de ander met afhankelijkheid en dankbaarheid. Weer een ander bindt de hulpverlener aan zich door alle aangeboden hulp af te wijzen, zodat die steeds denkt: wat kan ik nog meer doen.'' Ontstaan bij een therapeut toch warme gevoelens, dan is dat volgens Van Marle goed te herkennen. ,,Iemand heeft bijvoorbeeld een lang gesprek met een patiënt en maakt een rapportage van twee zinnen. Of een behandeling bestaat vooral uit het luisteren naar muziek. Dat is natuurlijk geen behandeling. Een afdelingshoofd moet dat goed in de gaten houden.''

Zolang gevoelens niet versluierd worden, hoeven ze volgens Van Marle geen probleem te zijn. In de twaalf jaar dat Van Marle de Van Mesdagkliniek leidde, gebeurde het drie keer dat medewerkers een relatie aangingen met een patiënt. Twee heeft hij er ontslagen. ,,Het liep uit de hand. Eén keer is het wel besproken. Toen heb ik de betrokken sociotherapeut naar een andere afdeling overgeplaatst en gezegd: Het is mooi dat jullie verliefd zijn, maar als je hem wilt spreken kom je maar op bezoek.'' De relatie mondde uit in ,,een keurig huwelijk''. ,,Daar worden wij dan voor uitgenodigd.''