De prijs van vuile handen

De presentatrice van het Jeugdjournaal legde de beelden van de oorlog heel goed uit. Zo zei ze bijvoorbeeld toen een brug vol Serviërs werd getoond: ,,Deze mensen wilden niet dat deze mooie, oude brug werd gebombardeerd. Daarom zijn ze er met z'n allen op gaan staan, want ze dachten `dan gooien ze er geen bommen op'. En dat heeft de NAVO toen inderdaad ook niet gedaan.''

Ik geef haar woorden uit m'n geheugen weer. Misschien zijn ze niet helemaal accuraat. Maar de strekking is dat wel en daar gaat het me om. Ik vind het een mooie illustratie van het verschil. Serviërs beroven en mishandelen tienduizenden weerloze mannen, vrouwen en kinderen. Ze branden hun dorpen plat. De NAVO bombardeert geen brug als daar honderden mensen op staan. En als onbedoeld een huis wordt getroffen, een trein wordt geraakt, een konvooi wordt beschoten met tientallen dodelijke slachtoffers als gevolg, verontschuldigt men zich voor de menselijke inschattingsfout of het technisch mankement dat de vergissing veroorzaakte. De Serviërs weten dit en zetten Albanese Kosovaren rond hun tanks om te voorkomen dat zij door de NAVO worden beschoten.

Daarom voel ik me meer verwant met de gedachtenwereld van de NAVO dan met die van de Serviërs. En mensen die zeggen dat die bombardementen niet zouden mogen begrijp ik niet. Vredelievendheid is mooi, maar kan toch niet zijn bedoeld om lijdzaam toe te zien als de verschrikkelijkste misdaden worden begaan? ,,We willen gewoon dat er vrede komt'', heb ik horen zeggen. En ,,Bombardementen lossen nooit iets op, er moeten andere, diplomatieke en politieke wegen zijn'', heb ik gelezen. Even worden de maandenlange pogingen om Milosevic via overleg tot ander gedrag te bewegen, vergeten.

Ook de pragmatische overwegingen dat zonder de bombardementen de etnische zuiveringen minder hevig, of in ieder geval langzamer waren verlopen vind ik niet verheffend.

Wie alle contra-geweld categorisch afwijst, maakt zich wel heel makkelijk af van morele dilemma's. Echt moreel besef betekent afwegingen maken, beslissingen nemen en de verantwoordelijkheid durven nemen voor de vuile handen die je daarbij krijgt.

Categorisch, dat wil zeggen denken en oordelen in absoluut geldende morele termen, past ook eigenlijk niet binnen het gedachtengoed van de huidige westerse cultuur. Kenmerk daarvan is toch de steeds gevoelde noodzaak in een gegeven situatie morele waarden ten opzichte van elkaar gewetensvol te relativeren. Soms prevaleert dan het bewaren van de vrede, soms het besluiten tot oorlog.

Ook de Westerse cultuur is in de begintijd van de christelijke beschaving absoluut geweest in categorische afwijzing van al het `vreemde', maar is daar via de Verlichting in het algemeen overheen gegroeid. Een proces dat andere culturen nog niet hebben doorgemaakt. ,,De superioriteit van de westerse cultuur is nu juist hierin gelegen dat zij de enige is die zichzelf kan relativeren en in staat is ook de waarde van andere culturen in te zien'' ,schreef Rutenfrans onlangs in Trouw.

Het te hulp schieten omdat wreedheden worden begaan jegens een volk uit een andere cultuur, lijkt mij in ieder geval minder primitief dan wanneer men mee wil gaan vechten, omdat het zou gaan om `bloedbroeders', zoals men uit Slavische kringen buiten Servië wel hoort. In dat licht is het misschien ook te plaatsen dat de internationale gemeenschap van de westerse NAVO en niet die van de multiculturele VN de strijd met Milosevic is aangegaan. Juist in het westerse denken worden de individuele mensenrechten immers hoog in prioriteit gehouden. Schending daarvan zo dicht in de buurt en op zo'n grote schaal is onverdraaglijk.

Als het waar is dat door de vijandige bombardementen door de NAVO prille democratische tendenzen in Servië in de kiem worden gesmoord en ook aanhangers van de stille oppositie opeens door nationalistische gevoelens worden overmand, kun je niet anders concluderen dan dat het toch allemaal niet zo diep zat. Men mag niet verwachten dat progressieve Serviërs zo moedig zijn dat zij met gevaar voor eigen leven in ondergronds verzet gaan. Maar al die aanhankelijkheidsbetuigingen aan de leider vormen wel het andere uiterste. Stille schaamte over de etnische zuiveringen zou beter te begrijpen zijn. Is men daarvoor dan verantwoordelijk te houden? Mij lijkt van wel. Verantwoordelijkheid is ook iets anders dan schuld.

Ter vergelijking: een minister in een democratie is niet schuldig aan, maar wel verantwoordelijk voor fouten van zijn ambtenaren en hoort daar de gevolgen van te dragen. Evenzo dragen de burgers van Servië in de bombardementen de gevolgen van de wandaden van hun regering, zonder daar zelf aan schuldig te zijn. Dat men zegt door de gecensureerde berichtgeving geen weet te hebben van de verschrikkingen, doet daar niets aan af. Zo'n minister werd ook vaak slecht geïnformeerd door zijn departement en moest toch aftreden. Overigens kan ik me niet voorstellen dat allerlei ontwikkelde Serviërs geen westerse radio- en televisieuitzendingen kunnen ontvangen. Met name in de grensgebieden. CNN meldde bijvoorbeeld dat haar Internetsite vele malen vaker dan voorheen vanuit Joegoslavië wordt bezocht. Ik voel me verantwoordelijk voor wat via de regering ginds mede in mijn naam gebeurt. Een treurig makend gevoel. Maar wat moet, moet. En wie meent degenen die in actie komen oneigenlijke motieven toe te moeten schrijven – afleiden van Monicagate, uittesten van nieuwe wapens – maakt op heel eigen en andere wijze vuile handen.