Vooruitblik op nieuwe opera `Hier'

Didgeridoo-geluiden zoals je ze op het Leidseplein regelmatig kunt horen, begeleiden de figuur van Hier in Guus Janssens gelijknamige opera, waarbij de Messiaanse handelaar in slechte kwaliteit donororganen zich opmaakt voor zijn sprong naar de hemel. En carillonklanken zoals je ze in geheel Amsterdam kunt horen, tekenen de paling-, distributie-, Jordaan-, februari-, bouwvakkers-, kronings-, krakers- en Europtopoproeren. Ze vormen de inleiding voor de finale catastrofe met een hoofdrol voor de manshoge Augustusklok, aangeleverd door de Koninklijke Eijsbouts Klokkengieterij. Ook orgel- en harmoniumbouwers uit Den Bosch en Oostzaan werken mee aan de opera die volgend seizoen in het Amsterdamse Muziekthater in volledige vorm te zien zal zijn in de regie van Pierre Audi.

Gisteravond klonk in De IJsbreker Tong, de tweede reeks scènes uit Hier; scènes uit het deel Hong werden reeds gepresenteerd in december 1997. Het podium was veel te klein voor alle instrumenten, klokken en kabels. Alle leden van het Tongorkest minus de contrabas en slagwerkers bespeelden op de grond geplaatste tongwerken. De opera behoeft eigenlijk nauwelijks nog een aankleding, het oog komt zo ook al niets te kort. Terwijl het er in Hong, de Chinese scènes uit Hier, om ging hoe de tradities van de Peking Opera zich zouden kunnen verstaan met die van het Westen, richt zich in de Amsterdamse scènes het onderzoek op de integratie van orgels, klokken en elektronische stemvervorming.

Al integreerden de verglijdende en verfijnde Aziatische klanken nauwelijks met het orkest van Janssen, die priemende en prangende sterke en strakke orgelklanken congrueren ditmaal perfect. Het mooiste vond ik een demonstratie vierhandig spel van Janssen en Cor Fuhler op een middeleeuws portatief dat kreunde en kermde in akelig fraaie angstpiepen: een werkelijk bijzonder opwindende klankminiatuur. Dit is de peper in Tong, dat wat mij betreft naar meer smaakte dan Hong, al is Janssen vooral de kok van liflafjes, van kleine lekkernijen.

Ook Tong valt in korte scènetjes uiteen. Trouwens, het verhaal van librettist Friso Haverkamp, meer dadaïstisch dan realistisch, kan men eveneens het beste in gedeelten proeven. Een eigenaardige werking ontstaat wanneer de compositie naar een catastrofe voert. Uiteindelijk gaan Hong Xuiquan (1814-1864), een waandenker wiens Hemelse Rijk miljoenen Chinezen het leven kostte, een fantasiefiguur van Hier en de stad Amsterdam in vlammen op.

In de 31ste scène, vervuld van samples van orgelpijplawaai en orgels met alle registers open, is er geen ontkomen meer aan en in de laatste, 32ste scène toont de stad Amsterdam zich filosofisch en verzonken na de brand, met een geraffineerd aftastend spel op de grote klok. Dit klinkt ernstig, maar zo nu en dan swingen Janssen en de zijnen de pan uit als in een zwarte komedie, zodat de spookscènes moeilijk ernstig zijn te nemen. Je vraagt je dan ook af wat Audi zal tonen in zijn enscenering in januari 2000.

Concert: Tong, fragmenten uit de opera Hier van Guus Janssen en Friso Haverkamp. Tongorkest o.l.v. Lucas Vis; Huib Rooymans, spreekstem en diverse solisten. Gehoord 14/4 De IJsbreker Amsterdam. Herhalingen: 16, 17/4.