Trust beheerst realisme uit het lood

Het piepkleine decortje waarin Alex van Warmerdams nieuwste stuk Adel Blank zich afspeelt, telt maar liefst negen deuren. Achter de coulissen bevindt zich er zelfs nog een, je hoort hem af en toe dichtslaan. Komedieschrijvers zijn dol op deuren, ten behoeve van de echtgenoot bij voorbeeld die onverwacht thuiskomt en prompt zijn vrouw op overspel met de buurman betrapt. Van Warmerdam, van oudsher afkerig van hogere kunst, houdt van zulke clichés: het clichématige van de deur is zelfs de enige reden waarom hij er een overdaad van toont. Voor onverwachte confrontaties gebruikt hij ze niet.

Wel om er kleurige vliegengordijnen voor te hangen: ook weer typisch Van Warmerdam, archeoloog par excellence van de wederopbouwjaren, of meer in het algemeen, van het collectieve geheugen. Dat begrijpt onmiddellijk waarom zijn personages paling, smeerworst en Blue Band eten en zeggen: ,,De worst is zuur.'' Daarom ook hangt er een touwtje door de brievenbus en is het wandmeubelachtige interieurtje opgesierd met lulligheden als een slagtand, een grote zeeschelp, een kegel en een opgezette vogel. Trofeeën zijn het van de kleinburger, die wellicht op het punt staat zijn eerste autootje aan te schaffen.

Van Warmerdam is onze na-oorlogse Bordewijk, Adel Blank vertoont dan ook treffende overeenkomsten met diens Sumbo NV, waardoor hij zich misschien wel heeft laten inspireren. Hebzucht, een erfenis, tot op het bot verziekte familieverhoudingen en een tirannieke vrouw des huizes zijn de kernbegrippen. De titelheldin en miniatuurdespote, gespeeld door een weergaloze Sylvia Poorta, heeft haar familieleden geknecht, met behulp van haar naderende dood en dito nalatenschap. Eén, oom Walter (een schitterende Peter Blok), is zelfs bereid bevonden de hond van de familie uit te hangen: hij zwijgt, hij rijdt tegen de benen van zijn bazen op en hij poept in de tuin. Tot de aap uit de mouw komt en de vernedering een uitweg zoekt in wraak: Adel Blank is behalve een absurde komedie ook nog een absurde thriller.

De Trust-spelers hebben aanvankelijk vast moeite gehad met Van Warmerdams psychologie-loze archetypes, maar bij nader inzien hebben ze waarschijnlijk beseft dat zijn stuk ook veel weg heeft van de door hen veelvuldig gespeelde faecaliën-drama's van de Oostenrijkse schrijver Werner Schwab. Mevrouw Blank is net mevrouw Grollfeuer uit VOLKSVERNIETIGING of MIJN LEVER IS ZINLOOS en haat jegens de kleinburgerij is opnieuw een leidmotief. Feit is in elk geval, dat de ook al op papier ijzersterke bezetting weg weet met Van Warmerdams uit het lood hangende realisme. De timing van hun spel (zie bijvoorbeeld de woordloze eerste scène) is adembenemend, met een scène rondom het gebruik van een dienstbodebelletje als hoogtepunt. Ad absurdum gaat het oefenen daarmee mis, in fel contrast met de precisie waarmee met name Jaap Spijkers en Jacob Derwig het misverstand gaande houden en gaande houden. Het is een superieure André van Duin-sketch.

Vergelijk deze enscenering (van homo universalis Van Warmerdam zelf) met die van Angst en Ellende in het Rijk van Kok, dat onlangs in première ging bij Toneelgroep Amsterdam. Er is geen vergelijk. De zorgvuldigheid van De Trust is misschien wel de grootste kwaliteit van deze voorstelling. Zie hoe Poorta keer op keer valt en zie hoe Blok zijn doodstrijd vorm geeft: beiden beheersen hun motoriek tot in het razendknappe detail. Hun val is meedogenloos hard en symboliseert daarmee de vierkante onverzettelijkheid van het universumpje dat Van Warmerdam ons voorschotelt. Angstaanjagend grappig is het.

Voorstelling: Adel Blank van Alex van Warmerdam door De Trust en De Mexicaanse Hond. Tekst, regie, muziek: Alex van Warmerdam. Kostuums: Leonie Polak. Spel: Sylvia Poorta, Jaap Spijkers, Halina Reijn, Jacob Derwig, Annet Malherbe, Peter Blok. Gezien: 14/4, Trusttheater, Amsterdam. Herh. aldaart/m 17/4 en vanaf 2/9 t/m 2/10. Elders t/m 5/6. Inl. 020.520.53.20.