`De SS sterft niet uit in Salzburg'

Jaarlijks worden in het Oostenrijkse Salzburg voormalige SS'ers herdacht. Degenen die ertegen protesteren krijgen boetes opgelegd. Hun actie wordt gezien als een `bespotting van de soldaten van beide wereldoorlogen'.

Sinds 1954 komen in de Mozart-stad Salzburg op 1 november oud SS'ers bijeen om met een optocht en een kranslegging hun gevallen kameraden te herdenken. Deze Heldenfeier, zoals de bijeenkomst bij het oorlogsmonument op het kerkhof wordt genoemd, werd tot voor kort door de chef van de politie, de sociaal-democraat Hans Biringer, aangevoerd. Zijn opvolger, Johann Sommerauer, loopt niet meer mee maar zet verder het beleid van Biringer voort.

Sommerauer heeft nu zeven inwoners van Salzburg, die vorig jaar op 1 november met borden aan de Holocaust herinnerden, een boete opgelegd van vierhonderd gulden. De politiechef noemde hun actie een ,,onacceptabele provocatie'' en een ,,bespotting van de soldaten van beide wereldoorlogen''. De minister van Binnenlandse Zaken, Karl Schlögl, heeft in het parlement verklaard volledig achter de politiechef van Salzburg te staan.

Een van de beboete deelnemers, de leraar en publicist Gert Kerschbaumer, gaat bij de Hoge Raad in beroep. ,,In feite is dit een milde vorm van politieke vervolging'', zegt hij. ,,Als de SS al zo nodig optochten moet houden mag toch zeker ook aan de vermoorde joden worden herinnerd? De `oude kameraden' is nooit iets in de weg gelegd, maar wij hebben al sinds 1996 problemen met de politie. Toen vroegen we aandacht voor de deserteurs uit de Wehrmacht – zij worden immers nog steeds als verraders beschouwd. We werden daarop allemaal aangehouden en kregen boetes, de SS'ers kunnen gewoon doorgaan.''

Sommerauer noemde de door een gemeentelijke blaaskapel begeleide bijeenkomst van oud-SS'ers een ,,traditioneel gebruik'', de herdenking aan de vermoorde joden daarentegen een ,,verboden demonstratie''. In een bezwaarschrift aan de politie wees Kerschbaumer op de overeenkomsten in de argumentatie van oud-SS'ers en politie. Volgens hem is de invloed van extreem-rechts bij de politie erg groot. ,,De contacten lopen nog steeds via Biringer'', aldus Kerschbaum. ,,Wij worden nooit door rechts direct aangepakt, dat laten ze aan de politie over.''

De voorzitter van de joodse gemeenschap in Salzburg, Marko Feingold, beaamt dat. Hij zegt weinig illusies over Salzburg te hebben. ,,Als niet veel mensen bang zouden zijn hun banen bij de overheid te verliezen, zou de [extreem-rechtse] FPÖ van Jörg Haider in Salzburg 80 procent van de stemmen krijgen'', is zijn overtuiging. ,,Maar wie is voor dit klimaat verantwoordelijk? Waarom hebben de sociaal-democraten een man als Biringer naar Salzburg gestuurd? Een man die nog steeds verkondigt `ik was SS'er, ik ben SS'er en ik blijf SS'er'. De huidige toestand is een logische consequentie van de politiek van de jaren vijftig. Toen hebben conservatieven en sociaal-democraten de oude nazi's hun partijen binnengehaald. Het ging ze om hun stemmen en die van hun aanhang'', aldus Feingold.

Kennelijk is in het denken bij beide partijen sindsdien niet veel veranderd. ,,Ik ben teleurgesteld in Sommerauer'', zegt Karl Öllinger, kamerlid van de Groenen en uit Salzburg afkomstig, ,,deze reactie had ik niet verwacht. Ik had gehoopt dat het beter zou worden nu Biringer weg is. Maar kennelijk is de korpsgeest heel sterk.''

Salzburg wordt volgens velen gedomineerd door de Kameradschaftsbund, dat is de vereniging van oud-Wehrmachtsoldaten, en door de Kameradschaft IV, zoals de club van voormalige SS'ers besmuikt heet. ,,Het gaat natuurlijk allemaal informeel, ons kent ons. Het is een hechte gemeenschap en de loyaliteit is groot'', vertelt een Salzburgse historica. Het rechtse gedachtegoed valt ook bij een deel van de jeugd in goede aarde. ,,De SS sterft niet uit, integendeel: ze wordt steeds jonger'', zegt Kerschbaumer sarcastisch. Feingold bevestigt dat: ,,Dat de vroegere Wehrmachtsoldaten bijeenkomsten willen houden, valt misschien nog te begrijpen. Maar waarom heeft zo'n vereniging nieuwe leden nodig? Waarom worden mensen gerecruteerd? Wat leren ze in deze vereniging? Er zijn al zestienjarigen lid van de club'', aldus Feingold.

De gedenksteen voor de vermoorde Salzburgse joden bevindt zich niet – zoals het oorlogsmonument – op een openbare plek maar in de besloten tuin voor de synagoge. `Ter herinnering aan de verdrijving en vervolging van onze joodse medeburgers' staat er op. Geen woord over de Holocaust. ,,De tekst is van mij. Meer zat er niet in. U moet bedenken, dit is Salzburg'', aldus Feingold, ,,Ik ben al heel trots dat het woord `medeburger' werd geaccepteerd. Van 1945 tot 1971 zocht ik een plaats voor een gedenksteen maar al mijn voorstellen werden afgewezen. Ik had graag een gedenkplaat op het Festspielhaus gewild. Toen belde de politie: `Meneer Feingold, dat is veel te gevaarlijk. Als iemand de tekst wil lezen en twee stappen terug doet staat hij op straat en wordt overreden!' Wij hebben toen maar besloten dat de steen in de tuin van de synagoge moest komen'', aldus Feingold.

In de nacht na de feestelijke onthulling – ook de toenmalige politiechef Biringer was aanwezig – werd de etalage van de steenhouwer met een Davidster beklad. ,,Een Oostenrijkse klucht'', noemt Feingold dat. ,,De steenhouwer was nota bene een FPÖ-man!''

,,Dezelfde moeilijkheden hadden we ook met een monument voor de slachtoffers van de zogenaamde euthanasie'', aldus Feingold. In de straat waar de gehandicapten werden vermoord, accepteerden de bewoners geen gedenksteen. `Hoe moeten we dat aan onze kinderen uitleggen?' zeiden ze en daarom werd het monument in de tuin van het slot Mirabel geplaatst. Het is een mooi glazen kunstwerk dat niemand met de gruwelijke moorden van de nazi's in verband brengt.

De wens om het verleden te laten rusten lijkt in Salzburg selectief. De herdenkingsbijeenkomsten van de oud-Wehrmachtssoldaten en SS'ers worden alleen maar groter nu ook een delegatie van de FPÖ meeloopt. Maar wie aan de misdaden van de nazi's durft te herinneren heeft het zwaar. ,,Kortgeleden kwam ik de voorzitter van de oud-SS'ers tegen'', zegt Feingold. Toen hij aan mij voorbijfietste knikte hij vriendelijk en bracht een Hitlergroet. Ach, je went aan alles.''