Nieuwe schoenen

Niets in de jaren dertig kan los gezien worden van de grote economische crisis die op 24 oktober 1929 de toon zette voor een heel decennium – en meer. In 1933 was de globale industriële productie gehalveerd, de internationale handel teruggebracht tot eenderde, de wereldwijde werkloosheid opgestuwd tot dertig miljoen. Zo sterk was de wereld toen al vervlochten. Doordat de regering van Colijn weigerde in te grijpen, duurde de crisis in Nederland nog veel langer dan elders. `Vrouwen, gaat voor je kinderen en je man staan', schreef een arbeidersvrouw in december 1933 in het Rotterdamse Stempelaarsbulletin. `Weest niet naar en akelig tegen hem, want hij kan er toch ook niets aan doen dat de maatschappij zo rot is!'

In Duitsland wist Hitler die rotheid wel te doorbreken, en snel ook, dankzij de semi-Keynesiaanse methoden van minister Hjalmar Schacht, grootse openbare werken en nog zo wat. ,,Wat wij als kinderen hoorden was niet veel'', vertelde Truusje Roegholt (75) me. ,,Maar wat je zag was een hoop.'' Ze schreef prachtig over haar jeugd in nazi-Duitsland in `Die gläserne Stadt'. ,,Je zag bijvoorbeeld in het begin iedereen direct marcheren in mooie uniformen. Al die arme mensen, die nog nooit fatsoenlijke kleren hadden gehad, die waren opeens iemand. Ze zongen de grootste onzin, maar ze hadden nieuwe schoenen, en dat was iets geweldigs. Hitler was de ideale über-ich, en het volk hing aan zijn lippen. Waarover je niet hoorde waren de nachtelijk jachtpartijen. `Kauft nicht bei diesem Judensau!' Dat zag je dan op een winkel gekalkt, de ochtend na zo'n nacht.''