BOLKESTEIN JA OF NEE? SPANNEND! ...

Frits Bolkestein strikes again. De politiek leider in ruste van de VVD heeft altijd een fijn gevoel gehad voor het opvoeren van de spanning rondom zijn persoonlijke ambities. In 1986 had hij, als de Brutus in een drama rondom politiek leider Ed Nijpels, het leiderschap van de VVD al kunnen aanvaarden, maar hij liet Joris Voorhoeve voorgaan. In 1994 spookte de prangende vraag rond of hij zelf als minister zitting zou nemen in het eerste paarse kabinet. Hij bleef per slot in de Kamer, waar hij zijn handen vrij hield voor het wisselend aanjagen en afremmen van het kabinet en voor handige publicitaire trucs. In 1998 bleef hij lange tijd broeierig zwijgen over de vraag of hij de kandidaat-premier was voor de VVD, mocht zijn partij bij de Kamerverkiezingen de grootste worden. Toen hij eindelijk het verlossende woord sprak (`ja'), was de PvdA in de opiniepeilingen al ruimschoots bezig de premierbonus te incasseren. Dat eerste kabinet-Bolkestein is er dus toch niet gekomen.

En nu dit weer: Frits Bolkestein wil naar Brussel, als lid van de nieuwe Europese Commmissie. Is het waar? Ja, formeel bezien valt het niet meer te ontkennen. De vice-fractievoorzitter van de VVD, Clemens Cornielje, heeft hem vorige week in de media gelanceerd.

Maakt Bolkestein een kans het verlangde Eurocommissariaat binnen te slepen? Ook dat. Althans, de VVD heeft sterke kaarten om de kandidaat te mogen leveren. Na een lange reeks commissarissen uit de kringen van sociaal-democraten en christen-democraten (Mansholt, Sassen, Lardinois, Vredeling, Andriessen, Van den Broek) zouden de liberalen nu met recht een claim kunnen leggen op deze gewichtige post in Brussel.

Maar zal de volgende Nederlandse Eurocommissaris ook écht Frits Bolkestein heten? Hier volgt de verkenning van twee antwoorden. Ja en nee.

...JA, WAAROM OOK NIET?...

Ja, natuurlijk is de kandidatuur van mr.drs. F. Bolkestein een serieus te nemen optie. Waarom ook niet? Hij heeft een indrukwekkende staat van dienst: de wereld gezien als executive bij Shell, minister geweest, staatssecretaris geweest, succesvol VVD-leider geweest, leidend intellectueel in het Nederlandse discours, (co-)auteur van een reeks spraakmakende boeken.

Welke liberaal, ja welke politicus van welke kleur dan ook, zou zich kunnen meten met Frits Bolkestein? Als hij zegt dat hij ter bekroning van zijn werkzaam leven nog eenmaal wil vlammen, dan past het kabinet niet anders dan grote dankbaarheid en onmiddellijke steun voor Bolkesteins Brussel-bereidheid.

Tot zover ja. Straks nee. Maar eerst: aarzeling. Er valt lont te ruiken bij deze kandidaatstelling. De leeftijd van de betrokkene (66) is daarbij nog de simpelste aanwijzing. De nieuwe Commissie wordt voor vijfeneenhalf jaar benoemd, tot 1 januari 2005. Zal Frits Bolkestein dat volhouden, tot zijn 71ste? Zal hij het kùnnen volhouden, in dit twintigtallige en veeltalige college, waarin het werktempo moordend is en de permanente botsing van verschillende politieke culturen tomeloze energie en geduldige diplomatie vergt?

Frits Bolkestein weet wat hard werken is, maar een workaholic is hij nooit geweest. In zijn topdagen als VVD-leider bleef hij op vrijdagmorgen gewoon zijn balletje slaan op een Amsterdamse tennisbaan, hij trekt zich graag lezend of schrijvend terug voor contemplatieve momenten en de hoofdstedelijke concert- en toneelzalen bezoekt hij met vaste regelmaat. Zal hij dat leven, op die leeftijd, willen inruilen voor het permanente gejacht en gejaag tot diep in de spelonken van de Europese macht?

Dan zijn er Bolkesteins weinig warme gevoelens voor de Europese Unie. Een `douane-unie plus' zou wat hem betreft mooi genoeg zijn. Op een krachtige politieke unie zit hij niet echt te wachten en op een federaal Europa al helemaal niet. Bij de totstandkoming van de Economische en Monetaire Unie heeft hij zich een ware euroscepticus betoond. Tegen de kwalificatie van Italië als `euroland' heeft hij tot de laatste snik een krachtig offensief gevoerd.

Pikant detail bij dit laatste is dat Bolkestein zich als VVD-leider rechtstreeks teweer heeft gesteld tegen het beleid van Romano Prodi, toen premier te Rome, straks Commissievoorzitter te Brussel. In Den Haag wordt hier en daar al gefantaseerd over een aanstaand gesprek tussen premier Kok en president Prodi. Kok: ,,Beste Romano, ik heb echt een geweldige kandidaat voor je: Frits Bolkestein, je weet wel, de man die meent dat jij zo lelijk hebt zitten sjoemelen met de Italiaanse staatsboekhouding om zogenaamd te kunnen voldoen aan de EMU-criteria.'' Prodi: ,,Wim, geweldig! Kritische geesten heb ik nodig voor mijn team, geen ja-knikkers!''

...OMDAT HIJ HET NIET WORDT...

In de Tweede Kamer heeft Bolkesteins kandidatuur vooral meewarige reacties opgeroepen. Kan Nederland in een nieuwe eeuw met een oude man aankomen, voor een Commissie die `een nieuwe start' moet maken en ten spoedigste de grenzen van een vreemdzaam en welvarend Europa naar het oosten en zuiden moet zien te verleggen? Klopt het Europese hart van de Angelsaksisch georiënteerde Bolkestein nog snel genoeg en zit het wel op de juiste plek?

Premier Kok heeft de sleutel in handen voor het antwoord op deze vragen. Enige aanwijzing voor de richting van zijn denken heeft hij nog niet openlijk gegeven. Deze week, bij een eerste ontmoeting tussen kandidaatvoorzitter Prodi en de Europese regeringsleiders, zal mogelijk blijken of de Nederlandse regering inderdaad Frits Bolkestein naar voren schuift.

Intussen gonzen slechts de speculaties. Eén daarvan is dat Bolkestein helemaal geen Eurocommissaris wil worden. Hij vervult in dit schaakspel niet de rol van koning maar slechts van pion. Langs die lijn geredeneerd verloopt het spel als volgt. Noch binnen de PvdA, noch binnen de VVD bestaat op dit moment overeenstemming over een eigen droomkandidaat. De VVD heeft Michiel Patijn (te bleek, te pro-Europees), Gijs de Vries (te pro-Europees) en Pieter Winsemius (wie was dat ook alweer?). De PvdA komt vooralsnog niet verder dan Willem Vermeend (te smal-fiscalistisch ontwikkeld).

Binnen deze krachtsverhoudingen heeft de VVD onmiskenbaar de sterkste positie. Mochten de liberalen inderdaad premier Kok weten te winnen voor hun aanspraken op de Commissiepost, dan kunnen ze daarna altijd nog verder zien wie ze op het schild heffen. Mocht de PvdA zichzelf deze post toeëigenen, dan kan de VVD moord en brand roepen over desavouering van de grote Bolkestein en over arrogantie van de macht. De VVD heeft dan bovendien een massa wisselgeld bij de onderhandelingen over volgende benoemingen.

Zoals in zijn beste dagen speelt Frits Bolkestein het spel voorbeeldig mee. Opnieuw zwijgt hij betekenisvol. Zo hoeft hij straks niets terug te nemen omdat hij hierover nooit iets heeft gezegd. En de VVD hoopt dat een oude meesterzet nog eenmaal werkt: met Bolkestein win je altijd.