`Ik was het poppetje dat de schuld kreeg'

Een wisseling van de wacht levert altijd problemen op, dat wist Elco Brinkman wel. Maar de problemen binnen het CDA waren makkelijker, want rationeel, te verklaren dan zijn confrontatie met een ernstige ziekte. `Ik ben dartel, ontspannen en ambitieus aan mijn tweede jeugd begonnen.'

Ik was zo'n jongetje met steil haar dat in zijn ogen viel als het te lang werd. Soms had ik er een speldje in. Sinds de kanker heb ik krullen.''

Krullen in zijn nek, een beetje zoals bij Marcello Mastroianni.

,,Het begon met dikke amandelen, een verkoudheid die niet overging. Ik was in Portugal voor een congres. Je probeert het te verklaren. Je denkt: slecht weer hier, damp, mist, en dan nog even heen en weer vliegen voor het huwelijk van Maurits en Marilène – het zal wel een verwaarloosde keelontsteking zijn. Toen ik terugkwam, ben ik naar de dokter gegaan en daarna ging het in een razend tempo. De penicilline werkte niet, ik werd doorgestuurd naar het ziekenhuis en na een paar dagen kreeg ik de mededeling dat we er maar niet omheen moesten draaien. Het was fout.''

Ziekte van non-Hodgkin. Niet uitgezaaid en goed te behandelen, als de behandeling zou aanslaan.

,,Je weet pas na een paar maanden: ja of nee. En al die tijd zit je in angstaanjagende onzekerheid. De eerste dagen was ik helemaal nergens. Ik ben iemand die analyseert, die argumenten tegen elkaar afweegt, die denkt: hoe kom ik het snelst van a naar b. Maar dit was ongrijpbaar. Ik kon er niet mee omgaan. Eerst dacht ik nog: over twee maanden kan ik wel weer aan de slag. Maar de artsen zeiden: het duurt zeker een half jaar.''

Hij ging zijn huis opruimen. Brieven, foto's, tekeningen, krantenknipsels.

,,Het was niet met het idee: straks ben ik er niet meer. Het was eerder: als ik het nu niet doe, doe ik het nooit. Ik ben een ordelijk type. Ik heb hier geen departementale archieven liggen en ook niet erg veel documenten over de Koppelingswet. Maar de meer persoonlijke dingen heb ik allemaal bewaard. Een briefwisseling met Reve. Brieven over de P.C. Hooftprijs. Foto's van Brinkman die een verzorgingshuis opent. Foto's van Brinkman in de Kamer. Nee, weinig foto's van Brinkman met beroemdheden, meer dingen uit het gewone leven. Het was heel moeilijk om een selectie te maken. Ik heb het wel gedaan. Maar ik heb niets weggegooid. Wat ik niet in de mappen heb gedaan zit nu in dozen. Ik herinner me dat ik in mijn ministertijd eens in Haarlem in een soort persfotomuseum was en daar vroegen ze: wilt u uw eigen la eens zien? Ik kon me toen heel goed voorstellen wat er van iemand verzameld is tegen de tijd dat hij is overleden.''

Hij kreeg chemokuren en werd bestraald. Hij verloor zijn haar. ,,Je krijgt de neiging om weg te kruipen. Niet omdat ik me schaamde voor mijn kale kop. Dat had ik al eens meegemaakt in mijn studententijd. Het was meer het gevoel dat je getekend bent. Je hebt een publieke functie, je wordt herkend. Ik heb het niet gemeden, maar ik had wel moeite om de straat op te gaan. Je bent bang dat mensen over je zullen praten als over iemand die is afgeschreven. Je krijgt het gevoel dat die kale kop voor mensen de aanleiding is om geen rekening meer met je te houden. Dat ze zullen zeggen: heb je Elco Brinkman gezien? Die zal het wel niet lang meer maken.''

Hij was op z'n 29ste directeur-generaal op Binnenlandse Zaken, op z'n 34ste minister van WVC en op z'n 41ste fractievoorzitter van het CDA. Hij zou op z'n 46ste zeker premier zijn geweest – als het CDA de verkiezingen niet had verloren, als het partijbestuur hem daar de schuld niet van had gegeven, als Ruud Lubbers hem niet eerder keihard had laten vallen. Die wees Brinkman als zijn opvolger aan, maar stemde toen het er op aankwam openlijk op de nummer drie van de lijst: Ernst Hirsch Ballin.

In augustus 1994 ging Brinkman weg uit de politiek. Enneüs Heerma nam zijn plaats in.

Herinnerde uw ziekte u aan die nederlaag?

,,Volstrekt ander gevoel. Wat er met het CDA gebeurde, was rationeel verklaarbaar. Ik wist dat ik degene was die het voor mijn kiezen zou krijgen. Ik wist dat ik op een glijbaan zat, maar ik kon iets doen. Ik kon proberen te redden wat er te redden viel.''

Wat was er zo rationeel verklaarbaar?

,,We hadden twee jaar eerder een analyse gemaakt. We wisten dat er een fors verlies kwam. Een wisseling van de wacht levert altijd problemen op, het kabinetsbeleid was niet populair en we zaten met het probleem van de zwevende kiezer. Men was het CDA zat. De mensen die ons adviseerden zeiden: reken maar op ruw weer. Reken op incidenten.''

En die kwamen. De Netwerk-uitzending over zijn commissariaat bij het familiebedrijfje Arscop waarvan de directeur werd beschuldigd van fraude met de belastingen. (Hij werd niet veroordeeld.) Zijn pogingen om met de VVD tot een akkoord te komen over de WAO, op het moment dat Lubbers zaken deed met de PvdA. Zijn aanvallen – zo werden ze begrepen – op de AOW en het minimumloon. (Brinkman wilde niet dat alle uitkeringen automatisch bleven meestijgen met de lonen. Hij wilde het aantrekkelijker maken om te gaan werken. Hij wilde de ouderen meer geven en de jongeren minder.)

En die incidenten raakten u niet omdat u ze had verwacht?

Voorzichtig: ,,Nou, in dat punt van de AOW en het minimumloon zit bij mij wel emotie. Die zit hem in de verwijten die ik niet terecht vind. Het verwijt dat ik te libertijns zou zijn. Het beeld werd gecreëerd dat ik voor afschaffing van het minimumloon was. Ik kan aantonen dat het niet zo was. Het was niet zo! Dat heeft me pijn gedaan. Dat ik werd afgeschilderd als een harde Amerikaanse economisch denker.''

En op die beeldvorming had u geen vat.

,,Nee. De pijn zit hem in die beeldvorming. En in het schenden van afspraken.''

Welke afspraken?

,,De afspraken over de WAO.'' (Het kabinet probeerde het aantal WAO'ers te verkleinen, iedereen met een uitkering moest opnieuw worden gekeurd – en kon zijn uitkering verliezen. Het volksoproer daartegen werd zo groot dat het kabinet inbond.) ,,De stelling van de fractie was toen: we zijn niet met een echte oplossing bezig, we zijn alleen maar rekenkundig bezig. En als je nu ziet wat ervan gekomen is, dan was die stelling juist. We zitten nu op nog veel hogere aantallen. Er wordt gepraat over de uitvoering, niet over de inhoud.''

En dat emotioneert u?

,,Nou eh, de echte emotie zit hem in eh... Ruud die de zaak niet afmaakt en dat je afspraken maakt over een nieuwe lijst en dan komen die paar incidenten en dan krijg je clanvorming rond twee personen en eh...'' Op een andere toon: ,,Het werd dikker gemaakt. De buitenwereld maakte het dikker.''

Maar wat was er dan?

Cryptisch: ,,De clanvorming rondom onze personen kwam in mindering op het samen-uit-samen-thuisverhaal.''

Een Lubbers die u laat vallen, een partijbestuur dat zich tegen u keert. Het kan niet anders dan dat u zich verraden hebt gevoeld.

,,Het voelde meer als: slappe knieën. Niet zozeer bij Ruud. Meer bij de groepen die rondom ons ontstonden. Er ontstond een fors verschil van mening tussen het dagelijks bestuur van de partij en de fractie. En wat er dan gebeurt, dat is voorspelbaar. Degene die op dat moment vooraan stond, had het natuurlijk gedaan. Ik was de personificatie van de teruggang van het CDA. In het maatschappijleerboek van mijn dochter staan spotprenten van mij, en van mijn vrouw en mij, en dan zie je: ik was het poppetje dat de schuld kreeg.''

Zou u nog terugwillen in de politiek?

(Brinkman is nu voorzitter van het AVBB, de werkgevers in de bouw.) ,,Je moet nooit terugwillen. Ik zit nu in een adviserende en toezichthoudende rol. Mijn ambivalentie is wel dat de mensen die ik in diezelfde rol tegenkom 58 zijn, of 60. Ik ben 51. Ik wil nog veel.''

U wilt dus wel iets anders?

,,Er zijn aanbiedingen, van bedrijven, van semi-overheidsinstellingen. Maar ik heb het hier prima naar mijn zin. Ik ben nu veel vrijer in het uiten van mijn opvattingen dan als partijfunctionaris. Ik zit niet zo in een keurslijf. Wat ik wel mis is de spanning van zwaar op je vingers te worden gekeken. Als je elke dag voor het voetlicht moet presteren, dan presteer je beter. Ik moet nu meer doen om de boog gespannen te houden.''

Is dat een andere manier om te zeggen dat u onder uw niveau werkt?

,,Dat vind ik een belediging voor de sector die jaarlijks tachtig, negentig miljard gulden vertimmert en die in het hart staat van de grote maatschappelijke disputen. De infrastructuur. Groen versus steen. Hoe we de woonconsument meer inspraak kunnen geven in de bouw van zijn eigen woning. En dan heb ik het nog niet eens over rekeningrijden. Deze week praten we met Van Boxtel over de vraag wat de bouw kan bijdragen aan de oplossing van de werkloosheid in de steden. Het gaat mij niet alleen om huizen en metrolijnen. Het gaat mij om uitdagend, prikkelend en deelnemend bezig zijn.''

Hij heeft een boodschap: ,,Ik vind het mijn verantwoordelijkheid om er op te wijzen dat we niet in een luilekkerland leven waarin we denken dat we alles maar kunnen doen en regelen van achter onze computer. Ik wil laten zien dat we er niet zijn als we elkaar alleen maar diensten toeschuiven. Er moet ook iets worden gemaakt. Tastbare producten!''

En nog een boodschap: ,,De grote fout van ondernemend Nederland is dat men zichzelf buiten de politiek heeft geplaatst. Men zit niet meer in de Kamer, niet meer in raden en Staten. De gezondheidszorg en het onderwijs zijn wel ruim vertegenwoordigd in de politiek. Maar ondernemend Nederland heeft lang de houding gehad van: laat ons gewoon ons werk doen. Nu blijkt dat de agenda door anderen wordt bepaald. Het kost ongelooflijk veel energie om invloed van buitenaf te krijgen. Onderwijzers en verpleegsters laten zich vanzelf wel horen! Ik spreek namens de stenen en het asfalt.''

En dat vindt u leuker dan politicus zijn?

,,Laat ik het zo zeggen: ik vond het fractievoorzitterschap niet de leukste jaren van mijn leven. Het moest voor mijn opvoeding. Het is geen dédain voor wat een Kamerlid doet en het waren geen verloren jaren, maar ik vond het lastig om steeds reagerend bezig te moeten zijn. Steeds te doen alsof wat jij zegt de enige waarheid is en dat de andere partijen gek zijn. Er zit een spelelement in, dat weet ik wel. Maar ik maak liever een afweging. Mijn ministerschap vond ik bevredigender.''

Weer op een andere toon: ,,Ik was in het nieuwe gebouw van WVC en de kamerbewaarder gaf me de foto die op de gang hing toen ik nog minister was. Hij zei: die heb ik altijd nog bewaard. Het was een jeugdfoto. Ik vond het toen allemaal reuzespannend. Ik ging laten zien hoe het land er nog beter voor kon staan. Nu denk ik: het was wat overhaast. Ik kan me nu voorstellen dat mensen zeiden: Elco gaat wel erg snel.''

Een herinnering: Ed. van Thijn – toen nog minister van Binnenlandse Zaken – die hem op de achterbank van de dienstauto vroeg wat hij nou eigenlijk wilde. ,,Ik zei: ik wil op jouw stoel.''

Toen was hij nog topambtenaar.

Heeft de dood van Enneüs Heerma u erg aangegrepen?

,,Zeer. Ik heb het daar ontzettend moeilijk mee gehad. Naast die baar, in die kale kerk, en dan al die mensen. Het was niet alleen indrukwekkend door de authenticiteit, maar ook door de gedachte: hij wel en ik niet. Ik ging af en toe bij hem buurten in de Kamer. Hij werd eind 1997 ziek, ik een paar maanden later. Op een gegeven moment ben je vooral met je eigen lijf bezig. We schreven elkaar wel om elkaar moed in te spreken.''

Hij nam in 1994 uw plaats in.

,,Voor die tijd heb ik vaak met hem gesproken over zijn rol en de mijne. Hij ambieerde de rol van fractievoorzitter niet. Hij zei: het is mijn stiel niet. Toen hij het toch was geworden heb ik hem niet voor de voeten willen lopen. Al wist iedereen dat ik die overdreven hang naar het sociale die hij onder regie van het partijbestuur na mijn vertrek toonde niet goed vond. Ik begreep die reactie wel, maar ik geloof dat het CDA nu een evenwichtiger weg bewandelt.''

Alsof hij uit een folder voorleest: ,,Werken bevorderen om sociaal te kunnen zijn. Ruimte voor investeren, meer dan voor consumeren.'' Hij is even stil en zegt dan: ,,Ik hoop niet dat men nu weer gaat zeggen: zie je wel, die Brinkman is niet sociaal, nooit geweest ook. Ik ben altijd voor een gedifferentieerd systeem geweest waarbij je probeert om degenen die nog wel een kans maken om werk te vinden anders behandelt dan degenen die geen kans maken. Ik ben er tegen om het begrip sociaal alleen te koppelen aan het verstrekken van een uitkering. Het kan veel socialer zijn om mensen te helpen om te reïntegreren.''

Maar dat is sinds Paars I toch algemeen beleid?

Fel: ,,Maar het wordt niet gestimuleerd met geld! Mensen met een uitkering die gaan werken komen nog steeds in de beruchte armoedeval. En begrijp me goed, het is niet: Brinkman is tegen de koppeling van uitkeringen en lonen. Ik zeg: gegeven het feit dat we mensen onvoldoende weer aan de slag kunnen krijgen, denk na over de werking van het systeem, want een van de problemen ís het systeem. Het werkt te algemeen. Het zou individueler moeten.''

U klinkt als iemand die graag de politiek weer in wil.

,,Je kunt ook invloed hebben vanaf andere plekken. En voor de rest zien we het te zijner tijd wel. Ik weet best dat mensen denken: het kan niet leuk zijn wat hij nu doet, hij kan niet eens metselen. Maar ik zeg: ik metsel in Den Haag en dat vind ik heel leuk.''

Ziet u Ruud Lubbers nog wel eens?

,,Drie, vier keer per jaar. Bij kabinetreünies bijvoorbeeld.''

En hoe is dat dan?

,,Met de jaren ontlopen we elkaar minder. Maar we houden een verschillende kijk op wat er is gebeurd.''

U praat er dus wel over.

,,Jawel.''

Heeft u het met elkaar uitgepraat?

,,Ja en nee. Als je een verschillende kijk hebt op de gebeurtenissen, dan blijft dat een deel van je leven.''

Wat is het verschil?

,,Of er wel of geen sprake was van `out of control'.''

U vond dat Lubbers out of control was?

,,Ja. Hij voelde dat zo en dat bepaalde zijn reacties.''

En u?

,,Bij mij was het, op een hoger abstractieniveau, het gevoel dat er een nieuwe ronde kwam in de politiek, met nieuwe winnaars en een nieuwe generatie mensen die de dingen anders willen. En daar komt ongemak uit voort. We hadden er geen meningsverschil over dat we nieuwe kiezers moesten aanspreken. Het probleem was ook niet het verwijt dat de fractie liever moest zijn voor het kabinet. De hoofdoorzaak van de verwijdering was dat het hem door de vingers glipte.''

Het?

,,Ik zit naar een formulering te zoeken. Het ging niet om de incidenten. Het ging om tien, vijftien jaar lang alles op orde hebben en dan komt er een nieuwe generatie en opeens is niets meer op orde. Voor 1994 ben ik bij Kohl op bezoek geweest en die zei: Europa wordt socialistischer, de christen-democraten krijgen het lastig, we zullen tegen de tijdgeest moeten oproeien. Ik herinner me dat ik hier op het terras van mijn tuin zat met Bolkestein en Van Mierlo en dat ik opeens voelde: het CDA telt niet meer voor hen. Wij doen er niet meer toe voor hen. Wij zijn geen factor meer om rekening mee te houden. Als je dat combineert met het feit dat het personalistische element in de politiek steeds belangrijker wordt, dan weet je dat het afbreukrisico groot is. En als jij zelf het poppetje bent dat het goed deed en je ziet een poppetje dat het niet goed doet, niet goed kán doen omdat hij de verpersoonlijking is van een neergang, en als jij daar dan niet tegen kunt, dan eh... Ik probeer het niet recht te breien, maar eh...

U bedoelt: het was de tijdgeest die het CDA nekte, maar Lubbers verweet het u?

,,Hij zei: als je nou dit doet of dat, en luister nou naar mij, ik doe het al vijftien jaar en laat mij nou nog even. Maar het werd niks en toen ontstond er een soort narrigheid. En ik vond: als je afspreekt dat de één het nieuwe verdedigt en de ander het oude, dan moet je dat ook zo doen. Maar hij moest het stokje overgeven en dat bleek lastig.''

Hoe had het wel gemoeten?

,,We hadden er in moeten slagen om af te spreken dat Ruud het kabinetsbeleid verdedigde en ik het verkiezingsprogramma, maar we breken elkaar niet af. Ik heb te weinig het kabinetsbeleid verdedigd en hij te weinig het verkiezingsprogramma. De kern is: we waren in de partij niet klaar voor de overgang van oud naar nieuw. We misten onze basis. We zochten een nieuwe, stevige basis. En dan ontstaat er een paniekerigheid waarbij men alle afspraken vergeet en dat versterkt het beeld van: die mensen weten het niet meer. En ik maar bij alle verkiezingsbijeenkomsten zeggen: ons programma is a, b en c. Na de pauze begon iedereen toch over incident d, e en f en hoe zit dat? Je ziet datzelfde nu bij D66. Straks komen de PvdA en de VVD ook weer aan de beurt. Je ziet het bij bedrijven in moeilijkheden. En je ziet het bij de winkel op de hoek die moeite heeft met de concurrentie, maar opeens iets ontdekt waarmee weer een boterham kan worden verdiend.''

Wat kan het CDA ontdekken?

,,Mijn waarneming is dat je beter wordt geaccepteerd naarmate je meer openstaat voor andere opvattingen. Je moet je niet te veel van de consistentietoets aantrekken. Zoals het tien jaar geleden was, zo is het nu niet. Ik hoef niet tegen mijn kinderen te zeggen: leef in promiscuïteit. Maar ik moet wel beseffen dat het huwelijk niet het enige is dat er altijd was en is en zal blijven.''

Heeft u in 1994 nooit het gevoel gehad dat mensen dachten: daar loopt Elco Brinkman, hij heeft afgedaan?

,,Als functionaris voelde ik wel meewarigheid. Ook wel medelijden. Als persoon voelde ik dat niet.''

Wat is het verschil met vorig jaar?

,,Politiek is niet alles voor mensen. Het leven wel.''

Alsof hij in de camera kijkt: ,,Ik ben dankbaar voor heel veel sympathiebetuigingen die ik de afgelopen moeilijke tijd heb mogen ondervinden. Ik ben dartel, ontspannen en ambitieus aan mijn tweede jeugd begonnen.''

Hij komt terug op het gevoel dat hij in 1994 zou hebben afgedaan. ,,Het is een argument uit het ongerijmde. Maar als ik echt had afgedaan, had ik het werk dat ik nu doe niet kunnen doen. Dan had ik nergens meer een entree gehad.''

Het is u vergeven?

,,Het is me niet blijvend aangerekend.''