Europa moet dialoog met China opvoeren

Het staatsbezoek van koningin Beatrix, prins Claus en kroonprins Wilem-Alexander aan China vindt plaats tegen de achtergrond van onder meer verslechterde Amerikaans-Chinese betrekkingen. Juist daarom moet Europa de dialoog met China opvoeren, vindt Willem van Kemenade.

Koningin Beatrix, prins Claus en kroonprins Willem-Alexander zijn vandaag naar China vertrokken voor een staatsbezoek dat in die zin historisch is dat voor het eerst in de ruim 130 jaar dat de beide landen permanente (in de 17e en 18e eeuw waren er vier Nederlandse ad hoc gezantschappen) diplomatieke betrekkingen onderhouden, een Nederlands staatshoofd China bezoekt. Ze bezocht het land als kroonprinses in 1977 en zou, als staatshoofd, in mei 1989 zijn gegaan maar dat bezoek werd ruim een week voor de militaire `schoonmaak` van het Plein van de Hemelse Vrede afgelast, simpelweg omdat het Plein, waar de welkomstceremonie moest plaatsvinden niet schoon was. De koninklijke delegatie zat al voor een belangrijk deel in het vliegtuig en het `staatsbezoek` eindigde in een Chinees restaurant in Scheveningen.

China's betrekkingen met het Westen die de afgelopen jaren volledig hersteld waren van de schade die de bloedige repressie van 1989 had aangericht, zijn opnieuw onder grote druk komen te staan door twee gebeurtenissen: een aanzienlijke verslechtering in de Chinees-Amerikaanse betrekkingen gedurende de laatste maanden en de NAVO-acties tegen Joegoslavie.

Een jaar geleden bereikten Westers optimisme en goodwill ten aanzien van China voor het eerst sinds midden jaren tachtig weer een climax. De Westerse landen concludeerden dat de situatie op het gebied van de mensenrechten verbeterd was en besloten unaniem geen resolutie ter veroordeling van China in te dienen tijdens de jaarlijkse conferentie van de Mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties in Genève. Kort daarop bezocht de nieuwe daadkrachtige Chinese premier Zhu Rongji Londen en Parijs en werd door premier Tony Blair en president Jacques Chirac bejubeld als het nieuwe reformistische gezicht van China.

Twee maanden later was het rechtstreeks uitgezonden televisie-debat tussen Clinton en zijn Chinese college Jiang Zemin over mensenrechten, democratie en Tibet een internationale public relations coup voor Jiang. Het was China op zijn breedst en meest open. Maar nationalistische en orthodox-communistische hardliners in China en de rechtervleugel van de Amerikaanse Republikeinen waren niet geamuseerd. Jiang had tevens beloofd dat China de Conventie van de Verenigde Naties inzake Politieke en Civiele rechten zou ondertekenen. Dat gebeurde in oktober, maar eind november begon een nieuwe selectieve repressie-campagne.

Clinton zat in de val van Monica-gate en Jiang werd met de destabiliserende effecten van de problematische economische hervormingen en de Aziatische crisis geconfronteerd: dalende groei, neergaande exporten en buitenlandse investeringen, toenemende werkeloosheid, boeren-onrust vanwege belasting-afpersing door partij-bureaucraten, faillissementen en de ineenstorting van frauduleuze beleggingsschema's.

Aangemoedigd door Clinton en financieel gesteund door Amerikaanse stichtingen hadden de dissidenten-organisaties in een aantal Chinese steden zich aaneengesloten tot een nationale oppositiepartij, de `China Democratic Party'. In de wandelgangen van de macht brak een alarmstemming uit en snel viel het besluit om deze `potentiële Chinese Lech Walesa's` mores te leren. Eind november werden enige dozijnen van de leden gearresteerd en een maand later hoorden de kopstukken vonnissen tegen zich uitspreken van 13, 12 en 11 jaar wegens aanzetting tot omverwerping van de staat. Deze reeks vonnissen vormde het keerpunt in de Amerikaanse binnenlandse politiek, waarin China een van de meest polariserende kwesties is. Nu Clinton's vijanden er niet in geslaagd waren hem ten val te brengen wegens Monica-gate richtten zij hun gram op op Clinton's China-beleid van comprehensive engagement and strategic partnership, waarvoor volgens hen een substantiële basis in de beide landen ontbreekt.

De lange lijst van Amerikaanse aanklachten over China: mensenrechten-schendingen, intimidatie van Taiwan, repressie in Tibet, export van nucleaire technologie aan ongure landen, het aanzwellende Amerikaanse handelstekort, Chinese donaties aan de Democratische campagne in 1996, wordt steeds langer. De afgelopen maanden zijn daar nog drie negatieve ontwikkelingen bijgekomen: het illegaal verkrijgen van raket-lanceringstechnologie, spionage inzake miniatuur-atoomkoppen en de neutronenbom en Kosovo. De Chinezen zijn er rotsvast van overtuigd dat een aantal samenzweerders in het Congres samen met hun handlangers in de media op elk belangrijk moment met nieuwe beschuldigingen komen die duurzame vooruitgang in de relaties blokkeren.

Temidden van die neerwaartse spiraal is premier Zhu Rongji nu in de VS. Concrete resultaten zal zijn bezoek nauwelijks hebben, want over geen enkele kwestie bestaan gemeenschappelijke opvattingen. Zelfs de gehoopte overeenkomst voor China's toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie komt er niet, maar wellicht wel voor het einde van het jaar als de nieuwe wereldwijde ronde van onderhandelingen begint. Toch zal de aanwezigheid van Zhu er waarschijnlijk toe bijdragen dat het negatieve beeld ten aanzien van China wat wordt afzwakt. Hij ziet eruit en treedt op als de snel beslissende bestuursvoorzitter van een grote multi-national en dat valt bij Amerikanen heel goed. Vragen over controversiële kwesties behandelt hij met de grootste behendigheid. Over mensenrechten zei hij dat veel Amerikaanse vrienden hem materiaal hadden gestuurd over humanitaire misstanden in Amerika met de suggestie die aan Clinton voor te leggen. ,,Maar ik doe dat niet omdat ik vind dat jullie mans genoeg zijn om zelf je problemen op te lossen.''

China is niet doof voor kritiek mits deze is een kalme dialoog wordt geuit. De ultimatieve, denigrerende toon van de Amerikanen werkt averechts. De achtergrond van de recente arrestaties is de vrees dat een nieuwe oppositiepartij volgende maand de tiende verjaardag van het bloedbad van 1989 met Amerikaanse en andere buitenlandse steun grootschalig zou herdenken op een manier die de stabiliteit van het land in gevaar brengt. Het ligt in de lijn der verwachting dat wanneer de verjaardag zonder grote incidenten passeert, later dit jaar weer enige dissidenten zullen worden vrijgelaten.

De kwestie Kosovo is van een heel andere dimensie en het Chinese beleid terzake laat zien dat China en het Westen eigenlijk geen universele principes of waarden gemeen hebben. De Chinezen zijn natuurlijk, net als de Russen, gebelgd dat de NAVO de Veiligheidsraad gepasseerd heeft, waardoor zij buiten spel zijn gezet. Verder stellen zij het NAVO optreden tegen Joegoslavië op één lijn met de Westerse kanonneerboten-diplomatie vanaf het midden van de 19e eeuw tegen China: klassiek imperialisme, hegemonisme en machtspolitiek tegen een soeverein, zwakker land. China's opvatting van soevereiniteit is totaal en elke kritiek op de binnenlandse politiek van een een soeverein land wordt als inmenging verworpen.

Aan de kolossale humanitaire tragedie die aan de NAVO-interventie is voorafgegaan, heeft China geen boodschap en dankzij de censuur bestaat die in China ook niet. De televisiebeelden van de chaos rond de vluchtelingen stelt de Chinese, net als de Russische propaganda-machine in staat om daarvan juist de NAVO de schuld te geven. Een krant in Zuid-China had een paar dagen geleden een foto op de voorpagina van Clinton met Hitler-snor en prees Miloševic als een charismatische volksheld, die zijn volk leidt tegen agressie van barbaarse vandalen.

Het Chinese militaire dagblad Jiefang Junbao had een artikel waarin het het excuus van de NAVO voor de bombardementen – het voorkomen en stoppen van genocide en ethnische zuiveringen – als een leugen bestempelde. De ware reden is een samenzwering, namelijk dat de NAVO na het opslokken van Polen, de Tsjechische Republiek en Hongarije verder oostwaarts zal expanderen om daarmee de Russische invloedssfeer nog verder te verzwakken, aldus de Chinese legerkrant. Als de huidige negatieve trend doorzet is het niet ondenkbaar dat een steeds zwakker, vernederd Rusland een junior partner wordt in een door China geleide anti-Amerikaanse coalitie. Opmerkelijk is daarbij wel dat Chinese bewindslieden niet uithalen naar de Europese NAVO-bondgenoten. De Chinese minister van Buitenlandse Zaken Tang Jiaxuan was vorige week nog in Berlijn voor de tweede `Asia-Europe Meeting' en onderstreepte dat de Kosovo-oorlog geen negatieve effecten op de relaties met Europese landen had. De verklaring hiervoor is dat het model van de Chinezen voor de nieuwe wereldorde een `multi-polaire' wereld is en Europa zou daarin een van de machtige polen moeten zijn, die afstand neemt van Amerika.

De achtergrond van dit wereldbeeld is dat de Chinezen bevreesd zijn voor een uni-polaire wereld, gedomineerd door een `hyper-macht'. Chinese commentatoren hebben de afgelopen dagen al de vraag gesteld: `Als China van zijn soevereine recht gebruik maakt om militaire middelen te gebruiken om Taiwan onder het gezag van de centrale regering te brengen, gaan de Amerikanen dan Shanghai en andere delen van China bombarderen?'

Dit is niet zo vergezocht als het lijkt. Drie jaar geleden, toen China raket-oefeningen en andere militaire manoeuvres uitvoerde om Taiwan's presidentsverkiezingen (onder China's definitie een daad van secessie) te derailleren, stuurde Amerika twee carrier-battle groups om Taiwan te helpen over de shock heen te komen. De afgelopen maanden hebben Amerikaanse inlichtingendiensten gerapporteerd dat China doende is grote hoeveelheden nieuwe raketten te installeren aan de zuidoost-kust tegenover Taiwan.

Een nieuwe bewapeningswedloop tussen China en Taiwan staat op uitbreken die, als het uit de hand loopt, gevolgd zal worden door een nieuwe Amerikaans-Chinese `Koude Oorlog'. Inzet is de zogenoemde Theatre Missile Defense, een nieuwe regionale variant op het Star Wars Strategic Defence Initiative van president Reagan, 15 jaar geleden. Taiwan is al sinds de Chinese raket-oefeningen van 1996 in zoiets geïnteresseerd. In augustus vorig jaar voerde Noord-Korea een oefening uit boven Japan. Dat versnelde in Japan het besluit om de defensie-alliantie met Amerika te versterken en een regionaal raket-schild, een Theatre Missile Defence op te zetten, waarin Amerika, Japan en Zuid-Korea de drie pijlers zijn. Taiwan wil zich daar ook bij aansluiten en dat wordt door de omvangrijke pro-Taiwan lobby in het Congres aangemoedigd. In Taiwan is er nog geen consensus over want het gaat vele miljarden kosten en het Witte Huis en het State Department willen er ook niet aan, maar wie weet wie daar over twee jaar zitten.

China is hierover in alle staten en heeft gewaarschuwd dat als Taiwan in het TMD wordt opgenomen, dit de grote nationale zaak van vreedzame hereniging ondermijnt, China's soevereiniteit over Taiwan op de meest flagrante manier schendt en neerkomt op een `para-militaire alliantie` tussen de Verenigde Staten en een provincie van China. China heeft niet de middelen om zo'n Amerikaans beleid te blokkeren, maar het kan wel voor allerlei buitengewoon onaangename represailles zorgen, bijvoorbeeld het leveren van raketten aan anti-Amerikaanse regimes in de wereld.

Taiwan is slechts één variant op een potentieel Kosovo-scenario. De andere twee zijn Tibet en Chinees Centraal-Azië, 3.000 en 5.500 kilometer ten westen van Taiwan. Stel dat in Tibet opnieuw een opstand uitbreekt, bijvoorbeeld na het overlijden van de Dalai Lama, en China het zoeken naar een nieuwe Dalai Lama manipuleert. Als het Chinese leger dan zijn handen vol zou hebben om die opstand te onderdrukken, is het denkbaar dat India dan de kans grijpt om het grondgebied dat het tijdens de grensoorlog van 1962 verloren heeft, terug te pakken.

In Chinees Centraal-Azië, het `Xinjiang-Uygur Autonome Gebied' aan de grens met Kazakhstan is een afscheidingsbeweging van het Oeigoeren-volk, een Turks-sprekend volk actief dat terroristische aanslagen pleegt op Chinese doelwitten, bijvoorbeeld Chinese bestuursgebouwen, politiebureaus en pijpleidingen. Inmenging van andere staten komt daar niet voor maar wel van Islamitische en Oeigoerse organisaties in Kazakhstan, Iran, Turkije en Saoedie-Arabië die de oprichting van een nieuwe Oeigoerse staat met financiële middelen steunen. De Chinese Gewapende Volkspolitie executeert daar regelmatig forse aantallen zogeheten `splijtisten'.

Al deze actuele en potentiële ontwikkelingen houden de Chinese leiding momenteel bezig en het Nederlandse koninklijk bezoek zal daar weinig bemoeienis mee hebben. Als het huidige bezoek van premier Zhu Rongji aan de VS de neerwaartse trend in de Chinees-Amerikaanse betrekkingen kan afremmen is dat winst. Maar als deze belangrijkste bilaterale relatie in de wereld blijft verslechteren is het juist zaak dat Europa de contacten met China uitbreidt. De Europese Unie heeft de eerste stap gezet. Amerika zal dit jaar weer en dit keer alleen een resolutie ter veroordeling van China tijdens de mensenrechten-conferentie indienen, en de Europese Unie doet niet mee. De Chinese positieve reactie was dat dialoog beter is dan confrontatie. Het wachten is op meer resultaten van de dialoog die koningin Beatrix en haar delegatie de komende dagen zullen voeren.

Willem van Kemenade is China-deskundige en auteur van het boek `China, Hong Kong, Taiwan B.V.; Superstaat op zoek naar een nieuw Systeem'.