Over hun graf heen

,,Ik lag in mijn graf en zag de machtsstrijd boven mijn hoofd ontstaan. Maar ik heb mij aan mijn zerk omhoog getrokken, daar hadden ze geen rekening meegehouden.'' Citaat: A. Dreesmann. Aanleiding: een richtingenstrijd in de top van Vendex in 1988 tussen Dreesmann en kroonprins A. van der Zwan. Inzet: een reorganisatie bij de warenhuizen. Uitkomst: het vertrek van Van der Zwan en de overstap van Dreesmann naar de luwte van de raad van commissarissen.

Dreesmann liep stuk op de structuur van zijn eigen schepping: hij zag Vendex nog als een besloten familiebedrijf, dat hij in zijn verzameldrift almaar groter had gemaakt, maar het concern was in feite al een publieke vennootschap, waarin hij niet langer de alleenheerser was.

,,Ik herkende in hem ook iets van mezelf; hij genoot van ons Kluwer-avontuur. Dreesmann en ik zijn mannen die 's ochtends handenwrijvend achter ons bureau plaatsnemen en denken: het zou leuk zijn als er vandaag weer eens wat gebeurde.''

Een citaat van Pierre Vinken uit Moed, macht en miljoenen, J. Terlingens kroniek van opkomst en crisis in het Vendex-concern. Zoals Dreesmann bij de Vendex-families op een voetstuk stond, zo was Vinken de gevierde held van de professionele beleggers die stelselmatig dubbelcijferige groei van de winst per aandeel realiseerde en daarmee de beurskoers opzweepte. De man die in 1987 een taboedoorbrekende vijandige overname waagde op de ingedutte, kleinere concurrent Kluwer en verloor.

Net als Dreesmann had Vinken (nu 71) zijn eigen opvolger, H. Bruggink, toen hij op zijn 68-ste stopte als bestuursvoorzitter van Reed Elsevier. Net als bij Dreesmann pakte de opvolging anders uit. Vorig jaar maakten de commissarissen onder leiding van Vinken duidelijk dat de structuur van het concern werd gestroomlijnd en dat de Britse en Nederlandse directievoorzitters een stapje terug deden.

Deze week liep Vinken zelf stuk op de bestuurlijke structuur die hij zes jaar geleden schiep bij de fusie met de (iets grotere) Britse uitgever Reed die Elsevier opstootte tot een toppositie in de verspreiding van professionele en wetenschappelijke informatie.

In de niet aflatende strijd om de dominante cultuur binnen de Brits-Nederlandse combinatie deed hij, samen met Elsevier-vertrouweling en mede-commissaris L. van Vollenhoven, afgelopen week iets heel Hollands, maar hij deed het op een heel on-Nederlandse manier.

De twee trokken dinsdag in calvinistische traditie hun conclusies toen de zoektocht naar een nieuwe directievoorzitter mislukt bleek. Ook al waren zij daarvoor niet de eerst verantwoordelijke commissarissen. Toen hun verantwoordelijke collega (D. Webster, chairman van supermarktketen Safeway) bleef zitten, gingen zij zelf maar. In het geven en nemen speelden de Britten de eerste viool bij de opvolging van de directievoorzitter en mochten de Nederlandse de nieuwe voorzitter van het bestuur leveren: scheidend Unilever-voorzitter M. Tabaksblat.

Met een niet-Nederlandse openheid gaven Vinken en Van Vollenhoven vervolgens aan wat hen had bewogen, in plaats van dooddoeners te debiteren, zoals ,,persoonlijke redenen''. Wel een curieuze zwanenzang gezien de houding van met name Vinken: in zijn tijd was Elsevier een beursgenoteerde, publieke onderneming die zich in zijn communicatie (behalve tegenover de financiële wereld) gedroeg als een besloten familiebedrijf. Maar heel wat beter dan de cryptische woorden van president-commissaris F. Maljers enkele weken geleden bij zijn onverwachte vertrek als president-commissaris bij Philips.

Over kroonprinsen en opvolgingskwesties zijn geleerde boeken geschreven en consultants verdienen er een lekker belegde boterham mee. Het is de achilleshiel, niet alleen van bedrijven van klein tot groot, maar ook van politieke partijen en monarchieën.

Voor Vendex, en met name voor de familie-aandeelhouders, pakte het later fantastisch uit toen de professionele opvolgers van Dreesmann de waarde ontsloten van de bedrijvenverzameling en nog het nodige toevoegden. De erfenis leeft voort in drie beursgenoteerde bedrijven: Vendex (inclusief Bijenkorf en Hema), Laurus (supermarkten) en Vedior (uitzend- en schoonmaakdiensten).

Reed Elsevier heeft eveneens zijn waarde die ontsloten zal worden, houden de demissionaire topmanagers van het concern vol. Wie gaat dat doen en hoe? In een ongebruikelijk scenario doet nu de naam van C. Brakel, scheidend topman van Wolters Kluwer, de ronde. Of komt er alsnog een (vijandig) bod op Reed Elsevier, dat niet genegeerd kan worden gezien de zwakke beursprestaties van het aandeel en het voortdurende stadhouderloze tijdperk in de top?

Voor managers als Dreesmann en Vinken, die zo sterk hun stempel hebben gezet op ondernemingen, heeft het ongewenste afscheid een ijzeren logica. Going out with a bang, zeggen de Britten. Zij kunnen niet anders dan met bonje weg. Onvermijdelijk moeten ook zij erkennen dat zij niet over hun eigen graf heen kunnen regeren.