Populariteit gedragscode onderneming groeit snel

Steeds meer grote bedrijven in Nederland kennen een gedragscode. Vorig jaar hadden 38 van de 100 grootste Nederlandse ondernemingen ethische richlijnen op papier gezet, 11 meer dan in 1996. Dat blijkt uit een onderzoek dat de werkgeversorganisatie NCW heeft gedaan in samenwerking met adviesbureau KPMG Ethics & Integrity Consulting. De afgelopen acht jaar was er sprake van een stijging met 73 procent. De sterkste stijging zit in de laatste twee jaar. In 1997 stelden vijf nieuwe bedrijven een bedrijfscode op, in 1998 zes. Nog eens zes grote ondernemingen zijn op dit moment bezig met het opstellen van een gedragscode.

De gedragscodes stellen zogenoemde stakeholders (werknemers en andere belanghebbenden) centraal. Daarbij worden niet alleen verplichtingen voor de bedrijven genoemd, maar ook voor de werknemers. De gedragsregels bestaan uit streefcodes, waarin de ethische doelen staan, en grenscodes die expliciet vermelden wat niet is toegelaten.

Volgens NCW-secretaris H. Klamer is de stijging vooral veroorzaakt door een steeds grotere openheid in het bedrijfsleven. ,,Ondernemingen worden de laatste jaren steeds transparanter, doorzichtiger'', aldus Klamer. ,,Door die openheid oefenen non-gouvernementele organisaties steeds vaker druk uit op bedrijven om zich ethisch verantwoord te gedragen.'' Vooral multinationals schijnen een gedragscode op te stellen. ,,Als je vestigingen in heel veel landen hebt, dan wil je met zoveel verschillende culturen in de organisatie een kader stellen waaruit heel duidelijk blijkt waar het bedrijf voor staat'', aldus Klamer.

Het FNV reageert gematigd positief op het stijgend aantal bedrijfscodes. ,,De intentie is erg mooi, maar het gaat om de concrete naleving van die regels'', aldus een woordvoerder van de Vakcentrale FNV. Structurele controle op de naleving van de codes is bij grote Nederlandse bedrijven met een gedragscode nog geen gemeengoed, zo blijkt uit het onderzoek. Bij eenderde van de gedragscodes is een functionaris expliciet verantwoordelijk voor toezicht op de naleving ervan.

Een speciale telefoonlijn waarop schendingen van bedrijfscodes anoniem kunnen worden doorgegeven, zoals in de Verenigde Staten, wekt wrevel bij de meeste bedrijven. Het zou niet passen in de Nederlandse cultuur. In de VS hebben bedrijven al veel langer gedragscodes. Bij juridische proce- dures over onrechtmatig gedrag van bedrijven gelden codes als verzachtende omstandigheid. ,,Je ziet het bij Nederlande bedrijven met een Amerikaans moederconcern. Die hebben hele boekwerken waarin de gedragsregels staan'', aldus Klamer.

De NCW-secretaris erkent het gevaar van het gebruik van een gedragscode als `schaamlap' of reclame-instrument. ,,Als het daarom gaat, kun je er maar beter niet aan beginnen. Maatschappelijke organisaties en pers prikken snel door al die mooie woorden heen.'' Toch erkent Klamer dat bedrijven in het nauw kunnen komen door ambitieuze gedragscodes. ,,Werknemers worden vaak als meest waardevolle bezit genoemd. Bij ontslagronden word je door werknemers aan die code gehouden. Dat verplicht je om de discussie aan te gaan.''

Klamer verwacht dat de komende jaren steeds meer grote bedrijven een gedragscode zullen opstellen. Kleine bedrijven hebben vaak wel gedragsregels, maar stellen die veelal niet op schrift. ,,Het is vaak de persoonlijkheid van de ondernemer die bepaalt wat wel en niet mag. Vaak hebben kleinere bedrijven wel huisregels over bijvoorbeeld het privé-gebruik van gereedschappen van het bedrijf.''