Haydn onder de loep van het Blazers Ensemble

'Hier wordt de straf voor een moordenaar vergroot door zijn lichaam aan een anatomisch onderzoek af te staan', schreef Haydn in zijn Londense notitieboekjes. De straf voor een overleden componist is vergelijkbaar. Na zijn dood wordt zijn werk tot op de bodem uitgeplozen. Zo bestudeerde Leo Samama Brahms' strijkersmuziek voor een bewerking voor het Nederlands Blazers Ensemble, instrumenteerde Vincent van Warmerdam de liederen van Ives en zette gisteravond Elmer Schönberger het ontleedmes in Haydn.

Haydn instrumenteerde afwijkend van wat thans gebruikelijk is. Hoorns en hobo's behandelde hij als koor, als gelijkgeaarde instrumenten, terwijl fluiten en fagotten de strijkers toebehoren. Daarbij is de zetting van hoog naar laag opmerkelijk. Schubert noteerde in een esthetiek der toonkunst in 1784 de voor ons bizarre volgorde van trompet, hoorn, hobo, klarinet, fluit, fagot.

Het Nederlands Blazers Ensemble wijdde zich naast Schönberger ook aan een bewerking van hoboïst/kapelmeester Joseph Truübensee (1772-1846), maar liet de karakteristieken voor wat ze zijn. Het klonk even braaf als een schaap met een gele sik, om in Haydns bewoordingen te spreken.

Meer spiritualiteit viel te beleven aan Schönbergers A London Symphony. Die herinnerde aan een uitspraak uit 1807 van Christiaan Michaelis: 'Onze nieuwste muziek is voor het overgrote deel humoristisch'. Daarbij maakte hij een onderscheid tussen spontaan- komisch 'ha-ha' en spiritueel-komisch 'aha!'. Of, zoals Charles Rosen het formuleerde, het gaat bij Haydn altijd om de verrassende wendingen van nonsens in sense. Die wendingen in asymmetrieën, inkortingen, dwarse rusten heeft Schönberger onderkend.

Aan zijn Londense symfonie ging echter als ouverture het mini- declamatorium Dr. Haydns Universe vooraf en dat vond ik meer ha-ha dan aha! Het behandelt Haydns bezoek aan de telescoop van Doctor William Herschel. Het overweldigende zicht op het universum brengt Wagners muziek voort, zoals Haydns zwijgen in het besef van zijn nietigheid naar Mahler voert.

Veel sterker vond ik - ook wat uitvoering betreft - A London Symphony waarin Haydns karakteristieken werden uitvergroot. Ze waren ditmaal van een volledige aha!-kwaliteit. Zoals J.A. Schulze zes adagio's uit diverse Londense symfonieën plunderde voor een cantate op tekst van professor Hopfensack, zo ook baseerde Schönberger zijn symfonie op diverse losse delen uit respectievelijk de symfonieën nummer 100, 103, 94, 101 en 96. Een hoogtepunt vond ik het menuet uit The Surprise. 'Da werden die Weiber aufspringen', zei Haydns volgens de anekdote. Dit keer sprongen we allemaal: aha! én ha-ha.

Concert: Nederlands Blazers Ensemble. Werken van Schönberger en Haydn. Gehoord 8/4 Concertgebouw Amsterdam. Herh. 9/4 Enschede.