Barok spel met woorden in grimmig Frans drama

Na lange uiteenzettingen en omwegen komt het conflict tot uitbarsting: zoon roept tegen zijn vader: ,,Vader, waarom doet u mij onrecht? Vader, waarom bent u mij voortdurend aan het bevechten?'' De zoon heeft een damestasje met twee pistolen binnen handbereik, hij trapt de stoelpoten weg onder de oude man, richt het pistool. De aanblik van het wapen doet de man sterven.

Regisseur Johan Simons voert deze scène in zijn regie van Hard brood van de Franse schrijver en diplomaat Paul Claudel (1868-1955) op tot het extreme. De zoon Louis, gespeeld door Ramsey Nasr, zet al zijn verongelijktheid en woede in. Marc Van Eeghem als de graaf Turelure weigert zijn zoon ook maar een millimeter tegemoet te komen. Hij volhardt in zijn stellingname: de zoon krijgt geen geld. Munten, francs vormen in Hard brood de kern van alle kwaad; geld heeft vertakkingen naar familiebezit, adellijke banden, heerschappij.

Het getuigt van moed dat regisseur Simons Hard brood in Nederland brengt. Claudel schreef het toneelstuk in 1914, pas na de Tweede Wereldoorlog ging het in Frankrijk in première. Claudel was bang dat de strekking ervan zijn even ambitieuze als glanzende carrière als diplomaat zou schaden. De handeling vindt plaats in het Frankrijk van 1843. Hoofdpersoon Toussaint Turelure, geïnspireerd op het historische personage Talleyrand-Périgord, bezat een aloverheersende trits aan functies: hij was prins-bisschop en hertog. Claudel zèlf was overtuigd katholiek. Om de geschiedenis kort te maken: Hard brood is een labyrintisch vertoog van politieke manipulaties en geldzucht, ambitie en het oeroude vader-zoon conflict.

Het zou jammer zijn als het historische gewicht voor de toeschouwer het dramatische overvleugelt. Onder het barokke Franse intellectuele spel met woorden en argumenten schuilt onmiskenbaar een grimmige, emotionele dimensie. Het is intrigerend te beleven hoe de acteurs de politieke zwaarte licht weten te maken. Het decor is donker, abstract en tijdloos. Houten vlonders op de grond, in de lucht zweven stalen hekwerken met dodelijke punten. Dreigende muziek klinkt onophoudelijk. Scène na scène ontwikkelt zich het drama. Van Eeghem als de graaf heeft de panische wanhoop van de vluchteling; zijn zoon komt wraak nemen, de ouderdom zit hem op de hielen. Het leven is voorbij. Ter elfder ure wil hij trouwen met de geliefde van zijn zoon, Gravin Lumîr, fraai-spiritueel uitgebeeld door Elsie de Brauw. Op de achtergrond spelen twee personages een onheilspellende rol: de joodse zakenpartner van Turelure (Bart Slegers) en zijn slinkse dochter (Chris Nietvelt). Zij vormen het doelwit van antisemitische gevoelens in het eertijdse Frankrijk.

Nietvelt en De Brauw vertolken de geheime macht van vrouwen in dit politiek beladen spel. Beiden in het zwart, zodat hun lange, beweeglijke en veelzeggende handen een symbolische betekenis krijgen. De lotsbeschikking ligt bij hen. Van Eeghem weet tot zijn laatste snik de gecorrumpeerde, zelfvoldane landadel te spelen. Natuurlijk, een zoon kàn niet anders dan in opstand te komen. Dat is het mooie en intrigerende van Hard brood: telkens weer breekt het stalen vlechtwerk van de historie open en zien we personages van leven en bloed, allen marionetten in een politieke constellatie die zich, hiërarchisch gezien, altijd hoger bevindt. En daarboven in de toneelopening hangt een dreigend, stalen hekwerk. Het kan elk moment omlaag storten. De geschiedenis maakt slachtoffers, zo heeft Simons dit onbekende, complexe stuk van Claudel geregisseerd. Hard brood is een ander woord voor `genadebrood'.

Voorstelling: Hard brood (Le Pain Dur) van Paul Claudel door Het Zuidelijk Toneel. Vertaling: Eric de Kuyper, Céline Linssen. Gezien 2/4 Stadsschouwburg Eindhoven. Tournee t/m 13/5. Inl. (040) 2333632.