Virtuele vraagstukken

Gesteld dat de afgelopen twee weken niet was gebombardeerd. Proberen we ons een voorstelling te maken van de toestand in en om Kosovo onder vreedzamer omstandigheden. Het is niet waarschijnlijk dat, na het mislukking van Rambouillet en de laatste poging in Parijs, Miloševic nog een aanleiding zou hebben gezien om een Servische delegatie op de volgende conferentie te laten verschijnen. De partijen waren uitgepraat. De facto waren de Kosovaren op zichzelf aangewezen; hun bevrijdingsleger had zich verder op eigen houtje verdedigd. Daarmee had het Miloševic – binnen de grenzen van zijn eigen logica – de rechtvaardiging gegeven om krachtiger op te treden tegen de `terroristen en bandieten' die zich schuil hielden in de dorpen. Dat was, bij afwezigheid van waarnemers, een goede reden geweest om zulke dorpen te zuiveren, ongeveer zoals Lidice, Oradour en Putten zijn gezuiverd. Vier jaar oorlogspraktijk in Bosnië heeft geleerd hoe dat in zijn werk gaat.

Misschien was, na schokkende beelden op de televisie, de `internationale gemeenschap' weer gemobiliseerd. Men weet wat zo'n mobilisatie waard is. Nieuwe dreigementen van het Westen (`Nooit meer Bosnië') hadden de VN ertoe gebracht, zich weer met de kwestie te bemoeien. Er was een soort Akashi, of hij zelf (men herinnert zich deze soepele diplomaat nog) naar Belgrado gestuurd. Zijn voorstellen waren aanvaard. Er werd een wapenstilstand bereikt. Opnieuw zouden waarnemers naar Kosovo zijn gestuurd. Die hadden daar een ander land aangetroffen dan ze hadden verlaten: met de grenzen verlegd in het voordeel van de Serviërs en, wie weet, al nieuwe bewoners. De waarnemers zouden hun plicht doen, toezicht houden op de wapenstilstand. Feitelijk zouden ze de veroveringen hebben geconsolideerd, terwijl Milosevic zijn goede wil had getoond.

In werkelijkheid was hij intussen in de gelegenheid gesteld, het Bosnische scenario volgens Radovan Karadzic te volgen. De Kosovaren, die zich verraden voelden, hadden de wapenstilstand geschonden (niet onbegrijpelijk). De Servische `paramilitaire politie' (hoe moeten we ons die voorstellen? Bij gebrek aan beter denk ik aan de SA) had zich gedwongen gevoeld in te grijpen. Zo werd het beproefde scenario nog een keer uitgevoerd, en daarna nog eens, tot het doel was bereikt: Kosovo vrij van lastige Kosovaren.

Dit alles had kunnen gebeuren als er niet was gebombardeerd. Er zou geen `humanitaire catastrofe' zijn geweest, geen verwoestingen in Belgrado, en meer krokodillentranen in het Westen zoals na Srebrenica. Daarmee was het afgelopen. Een ongure staatsman was de nationale held, zijn land de laatste dictatuur in Europa, met alles wat erbij hoort: censuur, geheime politie, armoede, isolement. De NAVO had zich definitief ontmaskerd als papieren tijger.

Maar niets is onvergetelijk. De zuivering van Kosovo, was bij gebrek aan schokkende beelden snel verdrongen behalve door de overlevende gezuiverden. De Westerse openbare mening heeft bij het betreden van de volgende eeuw meer aan zijn hoofd. En ook Miloševic is sterfelijk, lichamelijk en politiek. Een isolement als hij had aangericht, was niet te handhaven. Er kwamen weer toeristen en zakenlieden uit het Westen. Onder druk van de buurlanden en de internationaal-Westerse cultuur had het regime zich geleidelijk aangepast. Zo is het per slot van rekening ook in de Sovjet–Unie gebeurd. Joegoslavië werd, onder zijn tanende bewind een Sovjet–Unie in miniatuur. Zo zou het op zijn manier de val van de muur beleven, een jaar of vijftien nadat de echte Muur was gevallen. De ondergang van Kosovo was dan allang als een niet uitzonderlijk incident in de lange reeks van Balkandrama's opgenomen. In Nederland werden nog heftige discussies gevoerd over de vraag of een groepje witte illegale Kosovaren teruggestuurd moest worden. Ze werden het land uitgezet, want in Kosovo was alles weer veilig. Zou dat beter zijn geweest?

Degenen die volhouden dat de NAVO nooit had moeten aanvallen, en die zo consequent zijn dat ze op dit ogenblik de actie willen staken, weten het antwoord. Ja. Alles beter dan die bommen. Ook de voortgezette etnische zuiveringen? Ook een volksverhuizing? Ja. Misschien hebben ze gelijk, maar dan is het een virtueel gelijk achteraf – en bovendien is het de vraag van welke instantie ze het krijgen. De menselijkheid? De geschiedenis? Wie zijn dat? En maakt het verschil voor het heden? Nee.

De ramp van deze oorlog die aan alle andere rampen daar ten grondslag ligt, is dat hij van beide kanten slecht is voorbereid. Het Westen heeft de vastberadenheid van Miloševic en het uithoudingsvermogen van de Serviërs onderschat, en in Belgrado hebben de leiders zich even catastrofaal vergist: gerekend op voortgezette aarzelingen, de rekbaarheid en het korte geheugen van het Westen en de onderlinge onenigheid. De Amerikanen hebben opnieuw de macht van de high tech overschat; de Serviërs hebben gerekend op de Russische vrienden die nu nergens te zien zijn. Miloševic heeft zich verder vergist door het tempo van de etnische schoonmaak dusdanig op te voeren dat de massa der verdrevenen voor het eerst in de recente geschiedenis van Joegoslavië tot een doorslaggevende politieke factor is geworden. Van vergissing naar vergissing snellend, hebben de partijen zich in de noodlottige greep geworsteld. Iedere dag dat de oorlog duurt, komen we dichter bij de situatie die alleen in de volledige overwinning voor NAVO kan eindigen, dat is de volledige nederlaag, de Stunde Null bij wijze van spreken, voor de Serviërs.

Waar zijn we aan begonnen? Dat we ons deze vraag stellen, wijst er al op hoe het Westen zich heeft laten verrassen. De vraag die gesteld had moeten worden is: waar beginnen we aan. Nu is het dus niet deze maar eerstgenoemde. Het antwoord is dat we ons de afgelopen weken drie doelen hebben gesteld: dat van de onmiddellijke veiligheid, het breken van Miloševic's macht; de vervulling van een belofte, het terugbrengen van de Kosovaren; en op langere termijn, de `reclassering' van Servisch Joegoslavië binnen de Balkan, verwant aan de manier waarop Duitsland weer in Europa is opgenomen. Hebben we daarvoor het geduld, en het verstand?