Vlucht uit zwarte scholen moet gekeerd

Het kan raar lopen. Nederlandse scholen werven leerkrachten in Duitsland. Een duidelijk signaal dat het personeelstekort in het onderwijs onbeheersbaar dreigt te worden. Als er niet snel iets gebeurt, zal dat tekort in de duizenden gaan lopen, zowel in het basis- als in het voortgezet onderwijs.

Minister Hermans van Onderwijs werkt aan een beleidsnota voor de Tweede Kamer. Binnen enkele weken zal de omvang van het probleem duidelijk worden. Het is te hopen dat het kabinet met krachtige maatregelen komt om de spiraal naar beneden om te buigen. Er zullen snel voldoende leerkrachten moeten worden opgeleid. Het wordt tijd voor onconventionele maatregelen.

Steeds minder studenten kiezen voor lerarenopleidingen voor het voortgezet onderwijs. En dat terwijl door de klassenverkleining en vergrijzing in het onderwijs de vraag naar leerkrachten explosief groeit. De overheid, daartoe vooral aangespoord door de vakbeweging, heeft de afgelopen jaren geprobeerd de arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden voor leerkrachten aantrekkelijker te maken. Toch solliciteert bijna niemand in Nederland naar de beschikbare banen. Dat is een zorgwekkende ontwikkeling, want niets minder dan de kwaliteit van het onderwijs staat op het spel.

De klap dreigt onevenredig hard aan te komen voor de zogeheten zwarte scholen. Scholen die eerder bekend staan om de zware werkomstandigheden die er heersen dan om hun sprankelend imago. Voor veel witte ouders is dat de reden geweest hun kinderen van deze scholen af te halen.

Minister Hermans wil met verschillende aanvullende maatregelen proberen het tekort aan leerkrachten zoveel mogelijk te beperken. Dat klinkt mooi. Toch zullen de minister en het onderwijsveld zich de vraag moeten stellen welke scholen het meest zullen worden getroffen. Een zwarte school in de Utrechtse wijk Lombok of een witte school in Wassenaar?

Ik waag de stelling te verdedigen dat het toenemende lerarentekort bij achterstands- of zwarte scholen vooral de kwaliteit van het onderwijs aldaar onder druk zal zetten. Het personeelsverloop bij zwarte scholen is al veel te hoog. Dat is slecht voor de stabiliteit en vertrouwde relatie die jonge kinderen in het basisonderwijs nodig hebben.

Er zijn zwarte scholen die geen enkele reactie krijgen op hun advertenties. Soms trekken kandidaten zich terug, omdat ze zo op een witte school aan de slag kunnen. Je kunt spreken van een vlucht van docenten uit zwarte scholen.

De kwaliteit van het onderwijs aan de zwarte scholen moet juist worden verbeterd, niet verslechterd. Die kwaliteitsverbetering kan tot stand komen, maar dan moet men ook in staat worden gesteld kwalitatief sterk personeel aan te trekken. In een hevige concurrentieslag zullen mensen eerder geneigd zijn te kiezen voor scholen waar de arbeidsomstandigheden en -voorwaarden relatief beter zijn dan op scholen waar je als leerkracht tegen meervoudige problemen aanloopt.

Zonder aanvullende maatregelen zal de tweedeling in het onderwijs, die al onacceptabel groot is, scherper worden. Daarmee neemt het beroepsperspectief voor bepaalde groepen kinderen – die op de zwarte en achterstandsscholen – verder af.

Ik zie het al voor me: scholen die de kwaliteit van het onderwijs niet langer kunnen garanderen. Of nog erger: scholen die leerlingen naar huis moeten sturen.

Als het lukt om leerkrachten met voldoende kennis van zaken en ervaring naar de zwarte scholen te krijgen, kan een verdere tweedeling in het onderwijs worden tegengaan. En dan gebeurt er iets interessants: als er zwarte scholen zijn die topprestaties leveren, zal de middenklasse van de autochtone bevolking eerder voor deze scholen kiezen.

Vandaar mijn onconventionele voorstel aan minister Hermans, als werkgever in het onderwijs, om de salarissen van leerkrachten op scholen waar meer dan 70 procent van de leerlingen allochtoon is te verhogen met 400 tot 500 gulden bruto per maand. Op dit moment gaat het om zo'n 300 basisscholen, het merendeel in de grote steden. Deze eenzijdige maatregel, waar de politiek en de vakbeweging wellicht even aan moeten wennen, kost de schatkist zo'n 40 miljoen gulden per jaar. Dat is veel geld, maar de winst op termijn zal aanzienlijk hoger liggen.

Het Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling FORUM heeft nog niet berekend hoeveel scholen in het voortgezet onderwijs tot de categorie zwarte scholen moeten worden gerekend. De overheid doet er verstandig aan dat nader te onderzoeken.

Het is te hopen dat de minister, de Tweede Kamer en de onderwijsvakbonden bovenstaande zorg delen en krachtige maatregelen zullen nemen om het probleem aan te pakken. Het gaat om de toekomst van honderdduizenden kinderen in Nederland, autochtoon en allochtoon.

Zeki Arslan is onderwijsspecialist van FORUM, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling.