NAVO-jubileum géén jubeltop

De NAVO viert deze maand haar vijftigste verjaardag. Maar met de militaire actie tegen Joegoslavië staat de toekomst van de alliantie zelf ter discussie.

Het had een jubeltop moeten worden, het vijftigste verjaarsfeest van de NAVO dat eind deze maand in Washington wordt gevierd. Met galadiners in het Witte Huis en meer dan veertig staats- en regeringsleiders verzameld in het Andrew Mellon Auditorium, de plek waar de defensie-organisatie op 4 april 1949 werd opgericht. Gevierd zou worden dat de alliantie de Koude Oorlog heeft gewonnen en dat drie nieuwe landen uit Oost-Europa zijn toegetreden. Maar nu er een oorlog tegen Joegoslavië woedt, wordt de driedaagse bijeenkomst van feestfranje ontdaan. ,,Je kunt de regeringsleiders nu niet laten fuiven'', wordt in Amerikaanse regeringskringen gezegd.

Wat een festijn met veel zelffelicitaties had moeten worden, draait uit op een sobere werkbijeenkomst gewijd aan de eerste oorlog in de geschiedenis van de NAVO. Vooralsnog zijn er geen programma-onderdelen geschrapt van de top die de slogan meekreeg `vrijheid waarborgen'. Maar de viering is wel omgedoopt tot een `herdenking' en een galafeest bij de burgemeester van Washington heet nu een receptie. ,,We houden alle evenementen tegen het licht, om te zien of ze wel de juiste toon hebben'', zegt een medewerkster van de burgemeester. Een evenement dat nog geschrapt kan worden, is het overvliegen van NAVO-vliegtuigen tijdens de openingsceremonie.

Voor veiligheidsdiensten is de bijeenkomst een nachtmerrie. ,,Een bezoek van drie staatshoofden aan Washington is voor ons al veel'', zegt commandant Radzilowski van de Metropolitan Police. ,,Nu komen er meer dan veertig. En als iemand een aanslag wil plegen in verband met Kosovo, zou dit natuurlijk een uitgelezen gelegenheid zijn.'' Alle verloven bij politie, geheime dienst en FBI zijn ingetrokken voor het weekeinde van 24 april. Het gebied rond het Mellon Auditorium wordt hermetisch afgesloten en het merendeel van de negentigduizend ambtenaren die in deze wijk van Washington werken, krijgt verplicht vakantie.

De top aflasten in verband met Kosovo is zelfs niet overwogen, zo wordt monter gezegd op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Logisch, zeggen leden van verschillende vooraanstaande denktanks in Washington. Als de top niet doorgaat, zouden de krantenkoppen nog meer dan nu luiden: NAVO in verwarring. Beter een lastige top dan geen top. Op de vraag hoezeer de NAVO in verwarring is, schetsen zowel democratische als conservatieve Amerikaanse commentatoren een somber beeld. Als de militaire actie tegen Joegoslavië tegen het eind van de maand nog steeds onvoldoende resultaat heeft geboekt, kan de top volgens hen uitdraaien op een bijeenkomst vol verwijten. De Europese NAVO-partners kunnen de Amerikanen gaan verwijten dat ze zijn meegesleept in deze oorlog. Waarop in de Verenigde Staten de neo-isolationistische stroming aan kracht kan winnen.

,,De boodschap van de top moet zijn de erkenning dat de Verenigde Staten een belangrijke bijdrage leveren aan de veiligheid in Europa'', zegt Stanley Sloan, specialist op gebied van internationale veiligheid en tot deze week onderzoeker voor het Amerikaanse Congres. ,,Eenheid is topprioriteit. Als de Amerikanen worden beschouwd als degenen die de Europeanen hebben meegesleept in dit conflict, zal president Clinton in eigen land geen steun hebben voor verdere actie. Amerikanen zullen zich afvragen: zijn de Europeanen onze steun wel waard?'' Een Europese NAVO-diplomaat in Brussel noemt dit scenario overdreven. ,,Ik hoor hier nooit verwijten richting de Verenigde Staten.'' Hij vindt het ook ,,helemaal niet slecht'' dat de staats- en regeringsleiders over twee weken in Washington vooral over Joegoslavië zullen praten. ,,Anders zou je hen sowieso een keer bij elkaar moeten roepen.''

Meer nog dan al was gepland zal de top gaan over de toekomst van de veiligheidsalliantie in de 21ste eeuw. De NAVO heeft de afgelopen jaren al een ingrijpende verandering ondergaan. Na het uiteenvallen van het Warschaupact heeft ze haar doelen verschoven van verdediging tegen een massale aanval uit het Oosten naar het blussen van brandhaarden in Zuidoost-Europa. Oorspronkelijk opgericht ter verdediging van het eigen grondgebied, opereert de organisatie nu ook als stabilisatiemacht buiten het verdragsgebied. Deze zogeheten `out of area'-operaties zijn opgenomen in het nieuwe strategisch concept van de NAVO, dat in Washington formeel wordt bekrachtigd maar dat nu al in praktijk wordt gebracht in Joegoslavië. ,,De nieuwe taken van de NAVO worden al een tijdje uitgevoerd'', zegt een diplomaat. ,,Ze zullen in Washington worden vastgelegd, zodat de NAVO beter op een situatie zoals nu in Kosovo is voorbereid, met een andere bewapening en structuur van de strijdmacht. Er is niemand die nu zegt: hé, we moeten het strategisch concept nog even bijstellen.''

De top moet ook gaan over de lessen van Kosovo, klinkt het op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Een discussie zou gevoerd moeten worden over de vragen of de actie goed was en hoe de besluitvorming verliep. Vanuit het Amerikaanse ministerie van Defensie klinkt inmiddels het verwijt dat waarschuwingen zijn genegeerd dat luchtaanvallen onvoldoende zouden zijn om een etnische zuivering te voorkomen. ,,Er waren hier twijfels'', zegt een functionaris van het Pentagon. ,,Maar de geloofwaardigheid van de NAVO stond op het spel.'' Een hoge NAVO-diplomaat meent echter dat het te vroeg is voor dergelijke kritiek. ,,De luchtaanvallen zijn pas begonnen. Onze grootste vijand tot nu toe was het weer.''

Terwijl de NAVO al bijna twee weken luchtaanvallen uitvoert, worden tienduizenden Albanese Kosovaren de grens over gejaagd. In en rond Kosovo voltrekt zich een humanitaire ramp, die de alliantie juist had willen voorkomen. De officiële NAVO-stelling luidt dat Milosevic het excuus van de militaire interventie niet nodig had om de Kosovaren te deporteren en dat hij hiermee al eerder was begonnen. ,,We kunnen het niet stoppen, wel kunnen we de Kosovaren straks laten terugkeren'', zei gisteren nog eens NAVO-woordvoerder Jamie Shae. ,,Zonder onze actie zouden ze voor altijd Kosovo moeten verlaten.''

Maar verschillende NAVO-zegslieden geven toe dat de snelheid en de wreedheid waarmee de Kosovaren hun land zouden worden uitgezet, is onderschat. ,,We hadden gedacht dat Miloševic de bastions van het UÇK zou leeghalen, niet heel Priština'', zegt een functionaris. ,,Dit was heel goed gepland'', zegt een hoge diplomaat. Maar op de vraag of de onderschatting betekent dat de informatievergaring niet goed is geweest, luidt het antwoord: Je kunt nu eenmaal niet kijken in het hoofd van Miloševic. ,,Hij is nog gekker dan we dachten'', zegt de een. ,,Je redeneert binnen datgene dat je zelf voorstelbaar vindt'', zegt de ander.

Afgelopen weekeinde is de hemel boven Kosovo opgeklaard, zodat de NAVO-luchtaanvallen na bijna twee weken de geplande volle omvang kunnen aannemen. Niemand op het hoofdkwartier wil zich vastleggen op een timing. Wel wordt de hoop uitgesproken dat de aanvallen het beoogde effect zullen hebben, voordat Kosovo helemaal leeg is. Dat zou binnen een tiental dagen moeten zijn. Nog altijd is de vraag open: wat gebeurt er na de luchtaanvallen? Het zenden van grondtroepen staat formeel niet op de agenda van de NAVO, hoewel de planners de mogelijkheid al bestuderen. Na het plan A van luchtaanvallen, uitbreiding van de luchtaanvallen en nog meer luchtaanvallen, bestaat er geen plan B.

Vooralsnog heeft de organisatie met de actie in Joegoslavië slechts aan geloofwaardigheid ingeboet. Maar op de vraag of Kosovo het einde van de NAVO kan betekenen, wordt op het hoofdkwartier met een resoluut `neen' geantwoord. Volgens Amerikaans veiligheidsspecialist Sloan zal het heel lang duren voor de NAVO weer geloofwaardig is, mocht de actie tegen Joegoslavië uitdraaien op een fiasco. Toch zal de alliantie deze crisis overleven, voorspelt ook hij. ,,Er zijn nu eenmaal geen alternatieven voor de NAVO.''