Smoelwerk

Vreugde, boosheid, angst, verbazing, walging en bedroefdheid. De gezichtscode telt niet meer dan zes emoties. Aldus psycholoog Paul Ekman, die Darwins boek over emoties bij mens en dier bewerkte. `De diepte van zijn observaties en ideeën is ongeëvenaard.'

MAIJ-WEGGEN huilde oprecht. Of, wetenschappelijker gezegd: er is een verwaarloosbaar kleine kans dat de ex-minister tijdens de Bijlmerramp-enquête een staaltje acteertalent liet zien, zoals de boze tongen van zelf aangewezen deskundigen al snel beweerden. De mening van Paul Ekman is er een om rekening mee te houden. Geconfronteerd met de veelbesproken beelden die deze krant onlangs op de voorpagina plaatste, zegt hij: ``De meeste mensen kunnen niet met opzet huilen. Mijn studies suggereren dat zo'n vijf procent van mensen zonder acteertraining dat spontaan kunnen. Over het algemeen zijn dat erg charmerende, innemende mensen die vaak terecht komen in beroepen als verkoper, acteur - of politicus. Het is dus mogelijk. Maar wat deze dame laat zien op de allereerste foto is een wenkbrauwbeweging als uitdrukking van smart, die ook maar weer vijf procent van de mensen op een niet-oprechte manier kunnen produceren. Is zij een charmante persoon, die iedereen die haar ontmoet voor zich weet in te nemen? Buitengewoon hartelijk en open? Hoe staat zij bekend?'' Wanneer Ekman hoort dat minister Maij-Weggen weleens afstandelijkheid en geslotenheid verweten werd, is zijn oordeel definitief. ``Nee , dan zou je het zeker niet verwachten.''

Paul Ekman (1934) is hoogleraar Psychologie aan de Universiteit van Californië, in San Francisco. Hij was samensteller van `Darwin and Facial Expression' en `The Nature of Emotion' en auteur van `Telling Lies: Clues to Deceit in the Marketplace, Politics and Marriage'. In het gezelschap van Ekman worden veel mensen zich wat ongemakkelijk van zichzelf bewust. Meer dan enige andere hedendaagse wetenschapper heeft hij de geheimen van gezichtsuitdrukkingen en bedrog onthuld. Toen Ekman al fotograferend in de jaren zestig gezichtsuitdrukkingen begon te bestuderen, had hij nog zoals velen een behaviouristische inslag - sociaal gedrag was geleerd, veronderstelde men, en de culturele variatie groot. ``Ik verwachte aan te tonen, dat Darwin het fout had toen hij beweerde dat uitdrukkingen universeel waren'', zegt Ekman.

Tot zijn verbazing bevestigde hij Darwins opstelling. Ekmans onderzoek bij uiteenlopende mensen als de inwoners van Papoea Nieuw-Guinea, Japan en Zuid-Amerika toonde universele herkenbaarheid van emotionele expressie aan. Hij vond dat de kern van de gezichtscode ligt in niet veel meer dan zes basisuitdrukkingen: vreugde, boosheid, angst, verbazing, walging, en bedroefdheid. Die uitdrukkingen zijn universee, en komen op en betrouwbare tijdschaal in de kindertijd tot ontwikkeling. Ze hoeven niet geleerd te worden. Kinderen die blind en doof geboren worden vertonen ze. Het laten zien van uitdrukkingen wordt hooguit enigszins afgeleerd onder sociale druk - in de ene cultuur, zoals de Japanse, wat sterker dan in de andere.

Deze week was Paul Ekman even in Nederland, op uitnodiging van Uitgeverij Nieuwezijds en Studium Generale in Amsterdam. Hij is immers de bezorger van de bijzondere uitgave van `The expression of the Emotions in Man and Animals' van Charles Darwin, die onlangs in een mooie Nederlandse vertaling verscheen. De nieuwe uitgave is zelfs completer is dan het oorspronkelijke werk. Dat was een van de eerste Engelstalige wetenschappelijke boeken met fotomateriaal, maar Ekman voegde nog diverse foto's toe waar Darwin naar verwees, maar die in de vroeger edities ontbraken. De volledigheid zit hem ook in de bijgeleverde inleiding, het uitgebreide nawoord en het doorlopende commentaar van Ekman op de hoofdtekst.

BESTSELLER

De eerste editie werd bij verschijning in 1872 een bestseller. Maar sindsdien is het boek stiefmoederlijk bedeeld. Toch sloeg Darwin al spijkers op de kop die de psychologie pas een eeuw later in het vizier kreeg. Ook als biologisch en fysiologisch werkstuk was Darwins boek in feite baanbrekend. Wanneer spinnen katten? Waarom kwispelen honden? Hoe ziet lachen eruit? Wanneer precies laat verlegenheid ons blozen, en wanneer niet? Darwins boekstaving van de universele manier waarop mensen in verschillende culturen hun gevoelens tot uitdrukking brengen, is nog steeds indrukwekkend.

Paul Ekman: ``Ik zeg altijd: Als je maar één boek wilt lezen over uitdrukkingen, dan is dit het beste. De diepte van de observaties en ideeën is ongeëvenaard. En alles wat hij zag probeerde hij te verklaren. Ik geloof niet dat hij het fout had met welke waarneming dan ook - en veel van wat hij vastlegde is nog door niemand grondig uitgewerkt.''

Maar in enkele gevallen zat Darwin fout. ``Hij deed bijvoorbeeld de op zichzelf juiste observatie dat wanneer we blozen, we vaak mentaal verward raken. Als onderliggend mechanisme noemt hij daarbij dat het bloed vanuit de hersenen wegtrekt naar het gezicht. Dat is flink verkeerd. Nu weten we dat in dit geval de hersenen juist eerder extra gevuld raken. Maar aan de andere kant zijn er verbijsterend briljante voorspellingen van mechanismen die we nu pas echt kennen.''

Er zijn een paar eigenaardigheden die, juist in een boek van de meester van de evolutie door natuurlijke selectie, verwondering wekken. Zo gaat Darwin bijvoorbeeld vrijwel volledig voorbij aan de communicatieve waarde van uitdrukkingen. Hij verklaart ze vrijwel alleen op het individuele psychologische en fysiologische vlak, maar zeker waar het om de mens gaat, nauwelijks met betrekking tot sociaal gedrag. Hoe is dat te verklaren?

Ekman: ``Het is een mysterie. Hij gebruikte zijn eigen principes niet om te beschrijven hoe de expressies geselecteerd en gevormd zijn in de loop van de evolutie van effectieve communicatie systemen. Terwijl dat regelrecht Darwinistisch denken is - zíjn denken. De enige verklaring die door Darwin-kenners naar voren gebracht is, is een politieke. In de tijd dat hij dit boek schreef, stond Darwin door zijn voorafgaande publicaties nog aan veel aanvallen bloot. De belangrijkste wetenschappers waren nog creationisten. In hun zienswijze gaf God ons onze gelaatsspieren. Omdat alles zeer gevoelig lag, kan hij besloten hebben evolutionaire principes nu niet te noemen.''

In veel opzichten was Darwin zijn tijd vooruit. Zijn principe van de antithese - van hond tot mens hebben tegenovergestelde emoties duidelijke tegenovergestelde uitdrukkingen - is nog steeds erg bruikbaar. Opvallend is dat Darwin zonder voorbehoud over pijnervaringen of onmiskenbaar genoegen bij dieren spreekt. Hij wees zelfs al terloops op het sociale verschijnsel `verzoening'. Ruim een eeuw later zijn we ook weer zover, nadat het een tijd volledig taboe was om als wetenschapper dieren emoties toe te kennen. Ekman: ``Ik schat dat de helft van de diergedragsdeskundigen het weer redelijk vindt, te praten over dierlijke emoties. Verbazend, niet? Die andere helft vindt dat nog steeds niet acceptabel. Het werkelijk grappige hieraan is: de enige reden die zij denken te hebben om te zeggen dat mensen wel emoties hebben, is dat wij die onder woorden kunnen brengen. Maar woorden zijn hooguit representaties van emoties, niet de emoties zelf. Het net zo absurd om te zeggen dat een chimpansee geen emoties heeft, als te zeggen dat een kind van een jaar die niet heeft.''

Er zijn andere redenen voor de miskenning van Darwins werk. Het cultuur-relativisme kwam deze eeuw sterk op, en was lange tijd oppermachtig met de opvatting dat alle aspecten van sociaal gedrag geleerd en cultureel variabel waren. De jarenlang zeer invloedrijke cultureel antropologe Margaret Mead was daarvan de grootste exponent. En uiteindelijk Ekmans grootste tegenstandster. In zijn nawoord bij het boek van Darwin geeft Ekman wat dat betreft een aardig kijkje in de keuken van de wetenschap. Nu zegt hij over de verhitte gemoederen van destijds: ``Het idee dat er universele zaken waren die een biologische, evolutionaire basis hebben werd niet alleen als fout, maar ook als verdwaasd en potentieel gevaarlijk gezien. Het zou racistische filosofieën ondersteunen. Dat is in feite volledig onbegrip ten aanzien van Darwin en biologie. Darwins werk aan de universaliteit van uitdrukkingen overal ter wereld geeft juist aan dat we allen dezelfde afstammingsgeschiedenis hebben. Hij deed dat specifiek om de racisten van zijn tijd dwars te zitten, die stelden dat Europeanen van een hoger ontwikkelde mensaap afstamden dan de Afrikanen.''

VERONTRUSTEND

Ekman schreef veel over de karakteristieken van emoties. Bijvoorbeeld dat ze altijd een signaal hebben. ``Voor sommige collega's een verontrustend criterium. De aard van emoties is dat soortgenoten geïnformeerd worden over wat er aan de hand is - door een bepaalde gezichtsuitdrukking bijvoorbeeld, een stemgeluid of lichaamshouding. Emoties zijn adaptief. Gedachten kun je niet lezen, emoties wel. Ik kan soms wel denken dat het niet in mijn belang is dat anderen weten wat ik voel, maar het grootste deel van de tijd is het dat wel. Tussen kind en verzorgers is het cruciaal, bij paargedrag, bij samenwerking - in een hele rij situaties.

``In de moderne maatschappij zijn we vaak in een positie dat we niet aan andere mensen willen laten weten hoe we ons voelen. Maar zelfs dat ondersteunt wat ik beweer: want we moeten werkelijk worstelen om niet te laten zien hoe we ons voelen. Die onwillekeurige signalen zijn moeilijk te onderdrukken. Wanneer we liegen over emoties brengt dat twee interessante vragen met zich mee. Kun je werkelijk alle tekenen van emotie verbergen, en: kun je de expres vertoonde emotie volledig nabootsen? Mijn onderzoek toont aan dat wanneer een nabootsing goed genoeg is om de meeste mensen te misleiden, je met metingen het verschil kunt aangeven met een spontane emotie. Tegelijkertijd kunnen mensen de tekenen van werkelijke emoties desgewenst verbergen, maar als je heel zorgvuldig kijkt en luistert, tref je sporen aan. Er zijn lekken in het gedrag.''

LEUGENDETECTIE

Er zijn geen vaste regels voor leugendetectie. Maar de mix van willekeurig te beïnvloeden en onwillekeurige gezichstbewegingen is voor Ekman veelzeggend. Daarnaast is het een aardig aandachtspunt dat de liegende stem vaak in toonhoogte stijgt. En wanneer ze liegen raken mensen zichzelf vaker aan, terwijl ze juist minder arm- en handgebaren maken om uitspraken te illustreren. ``Wij kunnen niet perfect liegen, in ieder geval niet over de emotie die met het liegen gepaard gaat. Dus er zijn maar twee soorten leugens die perfect slagen. De eerste is de leugen die er niet toe doet. Een triviale, alledaagse leugen. Dat is het geval met de telefonisch verkoper die opbelt, waarop je zegt: Sorry, ik ga net de deur uit. Er komt geen emotie aan te pas, je doet het perfect. De andere vorm van perfecte uitvoering is die door de persoon die zo `cool' is dat hij over de ernstigste dingen kan liegen zonder enige emotie. Dan heb je het dus over een heel klein percentage. De beroeps-kaartspelers die ik onderzocht, waarvoor bij een spelletje miljoenen op het spel staan, zijn werkelijk de meest emotieloze mensen die ik ooit heb gezien. Diplomaten die met een stalen gezicht iets onwaars vertellen, daarentegen, liegen zelden. Zij zijn vaak zelf verkeerd door hun regering ingelicht, dat is natuurlijk de veiligste aanpak.''

Ekmans boek over liegen kreeg veel aandacht in politiekringen. ``Het grootste probleem voor politiemensen is niet het aanwijzen van een leugenaar, maar van de waarheid-sprekende persoon die onder verdenking staat. Die laatste wordt vaak verkeerd beoordeeld, omdàt hij emotie vertoont. Zo ontstaan cruciale vergissingen. Ik onderwijs de politie over wat de meest accurate signalen zijn van liegen. Als iemand angst vertoont, zegt dat niet veel. Want als je onschuldig bent maar ondervraagd wordt, ben je natuurlijk bang niet geloofd te worden. De belangrijkste vuistregels die ik geef zijn: zoek naar discrepanties, tegenstrijdigheden in de signalen. En: neem altijd alternatieve verklaringen in beschouwing voor emotioneel vertoon. Het detecteren van de waarheid is nog belangrijker dan het detecteren van de leugen.''

Inmiddels is Paul Ekman druk bezig aan een uitgave die voor de helft uit foto's zal bestaan: daarin beschrijft hij elke emotie, hoe die vertoond wordt en hoe die aanvoelt. Kortom: een geïllustreerde catalogus van de mens. Met andere afbeeldingen dan Darwin destijds gebruikte, maar ook veel overeenkomsten. ``In zekere zin ben ik blij dat Darwin zich met sommige zaken, zoals liegen, niet bemoeid heeft. Zo bleef er voor mij nog wat over.'' Zijn brede, vergenoegde glimlach lijkt oprecht.

Charles Darwin: Het uitdrukken van emoties bij mens en dier. Met inleiding, nawoord en commentaar van Paul Ekman. Uitgeverij Nieuwezijds, 483 pag., geïll., gebonden, ƒ69,50.