Knappe Pinter met het mes onder de tong

Aldoor begint het met een kamer in het toneelwerk van Harold Pinter (1930). Mensen leiden er een vertrouwd leven, totdat een buitenstaander alles aan diggelen komt slaan. Vroeger uit 1970 is het toonbeeld van wat Pinter aan huiver weet op te roepen. Toneelgroep Hollandia, in de regie van Jeroen Willems, koos als locatie het leegstaande Oliehuis van een Haarlemse lichtfabriek. Ramen bieden uitzicht op industrieel verval.

Het echtpaar Kate en Deeley woont in een verlaten gelegen buitenhuis. De zitkuil is bedekt met venijnig grind. Rode Chesterfieldbank, chroomstalen meubelen, de sfeer van de Koude Oorlog, nee, warmte overheerst hier niet. Jeroen Willems in de rol van Deeley heeft oogopslag, mond en bewegingen verwrongen door erotomanie. Zijn vrouw keurt hij als vlees. Kate, vertolkt door Jacqueline Blom, loopt hooggehakt als over een catwalk heen en weer, voluptueus de vrouw als droomverschijning.

En dan is daar ineens haar vriendin van twintig jaar geleden, Anna, gespeeld door Frieda Pittoors. Voordat het tot een werkelijke ontmoeting komt is er eerst de lichamelijke sensatie: alledrie dansen ze uitbundig op de jazz van trompettist Horace Silver. Het lijkt een smeuïg, altijd bij elkaar horend stel vrienden. Geleidelijk gaat het mis – en dat is de inzet van Pinter. Vroeger gaat over drie mensen in de greep van erotiek en herinnering; ik zag meer versies, maar nu bij Hollandia ontdekte ik deze fatale combinatie voor het eerst.

De man denkt dat hij de vriendin ooit eerder heeft gezien, in café Mayfair, sterker, hij keek onder haar rokken. De vriendin droeg lingerie van Deeley's vrouw. Die tijd van vroeger verbeeldt het zinnelijke geluk, de roes van de jeugd, van theater, muziek en vriendschap. Harold Pinter en met hem de voortreffelijke spelers van Hollandia maken van een ogenschijnlijk gezellig weerzien een bits slagveld. Man en vrouw sluiten een verbond tegen de vriendin; de vriendin sluit een verbond met de vrouw tegen de man en de man op zijn beurt verleidt opzichtig de vriendin. Zijn onopgesmukt machogedrag contrasteert dramatisch met de wonderlijke dromerigheid van zijn vrouw. Zij, Jacqueline Blom, is een sfinx, een paradijsvogel die niemand toelaat in haar gedachten. Willems treitert door. Herinneringen vervagen en veranderen; hij dist Anna sensuele gebeurtenissen op die zij niet beleefde, maar nu, door de macht van toneelspel en taal, wèl beleeft. Frieda Pittoors acteert in dezelfde schimmige ongrijpbaarheid als Blom; evenzeer onwerkelijk als reëel is ze. Dat is knap. Net als in De minnaar (The Lover) toont Pinter aan dat mensen in een rollenspel een ander kunnen zijn. Misschien bestaat de vriendin Pittoors helemaal niet, is zij de gedroomde verschijning voor Kate en Deeley om de gedoofde erotiek te laten opvlammen. Raadsels, geheimen en tegelijkertijd een intrigerende helderheid. Jacqueline Blom, Frieda Pittoors en Jeroen Willems weten wat `gevaarlijk` acteren is: ze bedreigen elkaar met onder hun tong een mes verscholen. Ze zingen zoete Cole Porter-liedjes en doden elkaar. Want met de dood eindigt het; Kate trekt aan het slot haar verstilde masker af en zegt tegen haar vriendin dat zij terug moet keren naar het dodenrijk, daar kwam zij vandaan. Frieda Pittoors luistert met een gezichtsuitdrukking op de grens van verbijstering en instemming. Het raadsel blijft op fascinerende wijze intact dankzij toneelspel dat in elke handeling, elk woord of oogopslag groots is.

Voorstelling: Vroeger (Old Times) van Harold Pinter door Hollandia. Vertaling: Sam Bogaerts; muziek: Florentijn Boddendijk; decor: Elian Smits; regie en spel: Jacqueline Blom, Frieda Pittoors en Jeroen Willems. Gezien 31/3 in Het Oliehuis van de Lichtfabriek, Mickelersweg 2, Haarlem. Aldaar t/m 8/5. Res.: (075) 631 0231.