Ik kan eigenlijk niet goed filmen

Kika Vliegenthart filmt de jeugd van New York en maakt zo een wervelend televisieprogramma.

Een beat sneller dan je hartslag, de metro zoeft langs, New York, hoge flats, duizelingwekkend, 5th Avenue, een lapje lucht, een jonge zwerver frommelt in een slaapzak, een stoplicht met banen vol auto's, Downtown, een basketbalveld, Harlem, een cameralens, een skater rolt voorbij, Central Park, een kind met vetrollen, water, het Vrijheidsbeeld: Kika New York.

In een wervelend ritme schuift een onscherp vierkant over de stad New York. We kijken door de lens van Kika Vliegenthart, 31 jaar oud. Harde letters, zonder schreef, verschillend van grootte, springen over straten, wijken, mensen van alle leeftijden en kleuren. Snel, flitsend – alsof je de stad ruikt – dringt Kika's kijken zich aan je op.

In de leader van het televisieprogramma Kika New York zien we Kika zelf in een paar seconden, kijkend door de lens van haar camera, of terwijl ze de weg vraagt. Heel anders dan de gebruikelijke anchor-person is zij zo kort in beeld dat ze een onderdeel is geworden van de stad.

Kika New York is een programma over jongeren in New York. Tien delen van 25 minuten. Elk deel vertelt een verhaal over hoe jongeren leven, wonen, wat ze denken en vooral doen. Zo is er een programma Asian Cool: een Chinese kunstenaar met wormen in zijn mond, zijn fotowerk is opgepikt door een gerenommeerde galerie; een deejee die 's nachts Aziatische muziek mixt met hiphop voor een dansend discopubliek; en een succesvolle jonge mode-ontwerper wiens kleding de wereld over gaat, terwijl hij met zijn hele familie in een klein chaotisch appartement woont in de Chinese wijk. Voor wie het nog niet wist: Aziaten zijn in.

De onderwerpen verschillen, maar of het nu over dichters, hackers, bikers, orthodoxe joden of dikke kinderen gaat, zìj zijn het onderwerp. Kika blijft op de achtergrond. Je hoort haar stem en kijkt door haar ogen. Heel soms zie je haar, in een flits in een spiegel of een ruit.

Kika New York is een reeks documentaires, maar het woord documentaire dekt de lading niet – het is televisie-poëzie geïnspireerd door hip-hop, rap uit de Bronx, video-clips, breakdancen en graffiti. Kika: ,,Die jeugdcultuur zie je overal terug, op straat, in de manier waarop mensen zich kleden, muziek en film. Je kunt er niet omheen. Overal ter wereld dragen jongeren baggy clothes en draaien dezelfde muziek. Straatcultuur is een onderdeel van een global culture geworden. Jonge mensen zijn leuk, zo energiek en trots op wat ze doen.''

Spijkerbroek

De manier van televisiemaken verandert door de techniek: het kan goedkoper, sneller, direkter. Kika gaat in haar eentje op pad, met een DigitalVideo-cameraatje. Een lichte camera, microfoon bovenop, makkelijk mee te nemen, zo uit de tas te trekken. Geen cameraploeg met zware koffers vol apparatuur, statieven en lichtkisten. Geen geluidsman, productieleider of regisseur: Kika is alles in een. De jongeren die ze spreekt, praten daardoor makkelijker: immers de enige die tegenover ze zit is een meisje in spijkerbroek. Een van de jongens zegt: ,,Ik heb dit eigenlijk nog nooit aan iemand verteld.'' Je ziet dat ze zich op hun gemak voelen en het idee hebben met een gelijke te praten. Dat levert ontroerende situaties op zoals de BMX-biker, die te jong een kind heeft gekregen en alleen maar fietst, verscheurd tussen zijn passie en verantwoordelijkheden. Je ziet dat Kika van mensen houdt, ze luistert en vormt haar materiaal tot een compact en spetterend verhaal. Kika: ,,Ik hou na het maken van de uitzending vaak contact met de mensen die ik film. Ze sturen een emailtje of we zoeken elkaar op.'' Het werken zonder crew, zonder hiërachie, levert iets heel bijzonders op. De schokkende cameravoering of het te donkere plaatje stoort niet, omdat het klopt. Dit is het gevolg van een werkwijze en wordt niet gebruikt als stijlmiddel om iets wat niet hip is, hip te maken – zoals je regelmatig in hedendaagse Nederlandse drama-producties voor jongeren tegenkomt.

Vliegenthart introduceert de hoofdpersonen van het programma met een kort quote en de naam bij hun gezicht, soms maakt ze gebruik van een tekstblok. Achter de woordgroepen zit altijd dezelfde ritmische muziek. Elk programma heeft vier of vijf blokken met gekleurde letters, grafisch vormgegeven, dagboekachtige notities. De tekst legt iets uit, klinkt als een dichtregeltje of is grappig, zoals bij de Poets, de dichters die niet mee willen doen aan een poëziewedstrijd omdat de jury het optreden uitdrukt in een cijfer. ,,Dan krijg je een 9.0 of 9.5, dat is zo burgelijk!'' zegt een van de dichters. In een ritmische tempo verschijnt op je beeldscherm een gedachte van Kika: ,,Volgens mij / zijn ze / gewoon / niet goed / genoeg.''

Kika lacht: ,,Ik kan eigenlijk niet goed filmen, daar is de vorm uit ontstaan. Ik film op veel verschillende locaties en als je in de montage-ruimte zit, moet je al die mensen en plekken aan elkaar smeden. Je hebt overgangen nodig, die een wending kunnen geven. Ik schrijf de beelden tijdens het monteren letterlijk aan elkaar. Ik heb veel geëxperimenteerd, ook natuurlijk op de `oude documentaire manier' met een voice-over. Dat werd niks, paste niet bij de sfeer. Met de editor ging ik teksten heen en weer schuiven, van alles uitproberen. Het experimenteren met letters kost – nog steeds – de meeste tijd. In het begin sprongen de woorden alle kanten op, op den duur zijn ze in een linkerblok terecht gekomen. Langzamerhand krijgt het programma een vaste vorm. Je ontdekt wat werkt en wat niet. Maar het is vervelend om maar één vorm te hebben.''

Krantjes

Vliegenthart maakt een nieuwe vorm van televisie, ze schildert met tekst, beeld en muziek, de DV-camera is haar penseel. Vliegenthart is afgestudeerd econoom en werkte voor AT5, het RTLnieuws, Veronica Nieuwslijn, en voor Middag Editie. Zij woont nu vijf jaar in New York. Samen met Margriet van der Linden, correspondent voor Twee Vandaag, huurt zij een appartement in New York. Van der Linden is Vliegenthart's werkpartner. Kika: ,,Margriet doet de research. Ze plukt overal mensen vandaan: van de straat, uit clubs of krantjes. Ik ga vervolgens alleen met mijn camera op stap. Als ik thuis komt laat ik het resultaat aan Margriet zien. Het is wisselwerking, we vullen elkaar aan.'' Vliegenthart gaat na de zomer door met een vervolg-reeks over jongeren in New York en wil daarna ook naar andere Amerikaanse steden. Toen ze het programma Travellers maakte, over dakloze jongeren die op rijdende vrachttreinen springen en zo door heel Amerika trekken, wilde ze het liefst met camera en al met de groep mee. Kika: ,,Ik heb beelden gekregen van een van de jongens, die een cameraatje mee had. Het is levensgevaarlijk om zelf op zo'n trein te springen. Sommige jongeren verliezen hun benen en als je erop zit, weet je niet waneer je er weer af kunt. Ik heb het uiteindelijk niet gedaan. Als er wat gebeurt, kunnen de kids zeggen dat ze het alleen maar deden voor televisie. Ik heb geen zin om door hun ouders aangeklaagd te worden. Hey, this is America.''

Kika New York, VARA iedere woensdag 17.31 op Nederland 3, as. wo. deel 6 `BMX-biking'