Baanbrekend woordenboek

Het Middelnederlandsch Woordenboek, dat tussen 1885 en 1929 werd samengesteld door Verwijs en Verdam, is op cd-rom gezet. Dat is mooi nieuws, want in de papieren editie is het vanwege de supplementen en de vele aanvullingen en verbeteringen erg moelijk zoeken. In de digitale versie gaat dit juist heel makkelijk en kun je op veel meer manieren zoeken.

Prijs: fl. 450,- in de boekhandel of fl. 395,- rechtstreeks bij de Sdu (070 - 378.9880 of sdu@sdu.nl).

Maar er is meer: behalve het woordenboek bevat de cd-rom namelijk een enorme collectie Middelnederlandse teksten. Het gaat om maar liefst tweeduizend oorkondes uit de dertiende eeuw plus ruim 350 andere teksten uit de periode 1250 tot 1550: ridderverhalen in rijm en proza, gedichten, liederen, allerlei didactische tractaten, geneeskundige handleidingen, bijbelvertalingen en andere religieuze teksten, encyclopedische werken, kronieken en toneelstukken. De complete lijst is te vinden op www.inl.nl.

Hoe maakte men tot nu toe woordenboeken? Vooral door woorden en uitdrukkingen uit teksten te vissen en die in alfabetische volgorde te verklaren. Eeuwenlang hebben lexicografen teksten in kleine partjes opgedeeld. Ze gebruikten ze als citaten in een woordenboekartikel, onder meer om te laten zien hoe een woord of uitdrukking werd gebruikt. De bronteksten en het woordenboek kwamen hiermee los van elkaar te staan.

De cd-rom Middelnederlands is, bij mijn weten, de eerste die deze onaangename scheiding weer ongedaan maakt. Wat dat betreft is het belang van dit schijfje - dat is uitgegeven door de uitgeverscombinatie SDU/Standaard in samenwerking met Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) in Leiden - moeilijk te overschatten. We krijgen hiermee namelijk een kijkje in een hele nieuwe generatie woordenboeken. Immers, je zou ook een selectie van teksten uit de 17de, 18de of 19de eeuw kunnen koppelen aan een woordenboek dat de taal van die periode beschrijft. Zo zou je van een woord in een zin van Bredero, Justus van Effen of Beets naar het lexicon kunnen klikken, waar het een en ander wordt uitgelegd. Schrijftaal en woordenboek worden op deze manier weer samengebracht en dat is natuurlijk prachtig, want niet alleen krijg je zo de hele context van een citaat te zien, maar de taal gaat veel meer leven.

Het maken van de cd-rom Middelnederlands was een ingewikkelde operatie. Middelnederlandse teksten die niet digitaal beschikbaar waren - en dat waren er nogal wat - moesten worden uitgetikt. Dat gebeurde in India, waar een hal vol typistes al eerder een groot deel van het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) in de computer zette. Maar er moesten natuurlijk ook inhoudelijke keuzes worden gemaakt. Welke editie van een tekst moest er worden opgenomen, en wat te doen met de vaak interessante tekstvarianten? Over deze vragen boog zich een commissie van gerenommeerde mediëvisten, onder wie Frits van Oostrom en W.P. Gerritsen.

Het resultaat is zonder meer indrukwekkend te noemen. De interface, die is ontwikkeld door AND in Rotterdam, is razendsnel en gebruikersvriendelijk. De handleiding is - en dat maak je niet zo vaak mee - zeer helder geschreven. Het Middelnederlandsch Woordenboek is te raadplegen op artikelen, nevenvormen, woorden, citaten, aanmerkingen, retrograde woorden, bronnen en aantekeningen. De teksten, het woordenboek en de bronnen zijn via hyperlinks met elkaar verbonden. Er wordt keurig vermeld welke editie is gebruikt en waar het originele manuscript zich bevindt. Er is hier, kortom, baanbrekend werk afgeleverd en als je goed luistert kun je, in heel Nederland en Vlaanderen, mediëvisten zachtjes horen juichen.