Liever een taakstraf dan voorkomen voor de rechter

In een nieuw wetsontwerp voor taakstraffen krijgt het openbaar ministerie een rechterlijke rol. Het mag zonder tussenkomst van een rechter taakstraffen uitdelen. Slecht voor het recht, vinden tegenstanders. ,,Prima!'' zegt de recidivist.

Mevrouw L. tilde de Sociale Dienst voor 23.000 gulden. Ze had een baantje bij haar uitkering zonder dat op te geven. Woonde ze niet in Amsterdam, dan zou ze voor de rechter moeten verschijnen. Daar kan ze zeven weken gevangenisstraf of negentig uur taakstraf krijgen. Maar mevrouw L. mag zelf kiezen. Ze zit in het Amsterdamse gerechtsgebouw aan tafel met parketsecretaris G. van Vliet. Als ze nú een formulier ondertekent, hoeft ze niet voor de rechter te komen en krijgt ze geen strafblad. Ze moet dan wel, binnen een half jaar, een taakstraf van 90 uur uitvoeren.

Taakstraffen voor volwassenen mogen in Nederland alleen door de rechter worden gegeven. In afwachting van een nieuwe wet Taakstraffen kreeg het openbaar ministerie in Amsterdam toestemming buiten de wet te treden. Hier worden sinds twee jaar op proef `taakstrafzittingen' gehouden.

Eerst krijgt de verdachte het voorstel voor de zogenoemde `transactie' per brief thuisgestuurd. Met de uitnodiging naar het Amsterdamse arrondissementsparket te komen. Hier herhaalt een parketsecretaris het aanbod kort en bondig. U tekent voor een taakstraf. Dan volgt geen zitting en geen strafblad en komt er geen rechter aan te pas. ,,Er waren geloof ik wel verzachtende omstandigheden'', probeert mevrouw L. nog. Haar man was net overleden, er waren schulden, ze heeft drie kinderen. Kan ze niet ,,ietsje minder'' taakstraf krijgen? Maar daarover mag een parketsecretaris niet onderhandelen. ,,Ik kan u alleen deze regeling aanbieden'', zegt hij. ,,Anders moet u het de rechter laten beslissen.'' Zij: ,,Oh nee hoor, doe dan dit maar''. En ze tekent.

Per maand worden zo ruim dertig Amsterdamse steunfraudezaken via een taakstraf-transactie afgerond. Alle bewezen steunfraude tot 33.000 gulden, waarvoor 120 uur taakstraf staat, komt in aanmerking. Op de wekelijkse zitting komen gemiddeld ongeveer vijftien verdachten. Iets meer dan de helft voltooit de taakstraf. De rest komt niet opdagen of houdt voortijdig op. Die zaken gaan alsnog naar de rechter.

,,De transacties schelen de rechter twee volledige zittingsdagen per maand'', zegt officier van justitie B. Swagerman, teamleider op het Amsterdamse parket. De rechterlijke macht kampt met een fors capaciteitsprobleem. Het openbaar ministerie maakte eind vorig jaar bekend dat daardoor mogelijk landelijk zo'n 10.000 strafzaken geseponeerd moeten worden, die niet op tijd voor de rechter kunnen komen. Justitie in Amsterdam hoopt daarom in de toekomst ook andere delicten dan steunfraude via een taakstrafzitting zonder rechter af te kunnen doen. Het nieuwe wetsontwerp voorziet daarin.

,,Door het capaciteitsprobleem van rechtbanken neemt de druk om een deal te sluiten met verdachten toe'', zegt de Leidse hoogleraar strafrecht Th. de Roos. ,,Ik vind het bedenkelijk de rechter om redenen van efficiency buiten de deur te zetten.'' De openbaarheid van een rechtszitting maakt de rechtsgang controleerbaar, zegt De Roos: ,,En je ziet dat justitie steeds meer terrein probeert te winnen buiten de gerechtelijke afdoening. Het begon met de boetes voor verkeersovertredingen, toen konden boetes voor andere lichte vergrijpen zonder rechter worden voldaan. Nu komt daar de taakstraf bij, en dan?''

M. Boone, universitair hoofddocent strafrecht aan de Universiteit van Utrecht, vindt het aanbieden van taakstraffen door het openbaar ministerie al ,,een stap te ver''. Volgend jaar hoopt ze te promoveren op de juridische aspecten van taakstraffen. ,,Volgens de grondwet is het opleggen van een straf geen taak van de officier van justitie'', zegt ze. ,,Alleen de rechter gaat over vrijheidsontneming. En taakstraffen zijn toch minstens een vorm van vrijheidsbeperking''. Bovendien, zegt Boone, kan een taakstraf via het OM nauwelijks rechtswaarborgen bieden. ,,De reden waarom men ertoe overgaat is juist om die tijdrovende rechtswaarborgen te ontlopen.''

Amsterdamse steunfraudeurs die spijt krijgen van hun handtekening mogen evenwel altijd van gedachten veranderen. Dan komt hun zaak alsnog voor de rechter. Zijn er al uren aan taakstraf uitgevoerd, dan worden die op het vonnis in mindering gebracht.

,,Maar de gang naar de rechtszaal is voor veel mensen zo zwaar dat ze uit angst voor een proces al snel met een transactie zullen instemmen'', zegt advocaat M. Wijngaarden, voorzitter van de Vereniging voor Strafrechthervorming Coornhert-Liga. Hij vindt dat meer waarborgen moeten worden ingebouwd. ,,Je kunt mensen niet verplichten een advocaat te nemen, het OM kan er wel veel aan doen, zoals met een speciale dienst met piket-advocaten.''

Het Amsterdamse OM raadt verdachten in de eerste brief aan een raadsman mee te nemen. Maar ter taakstrafzitting blijken maar weinigen dat te doen. De handtekening wordt gehaast gezet, aansluitend volgt een gesprekje met een reclasseringsambtenaar over een taakstraf, en wegwezen.

De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak vindt dat alleen de lichtste delicten in aanmerking mogen komen voor een transactie. ,,Steunfraude is al een te zwaar en gecompliceerd feit'', zegt een woordvoerder. ,,Om het recht te waarborgen moet de situatie klip en klaar zijn.'' Welke delicten zouden met het nieuwe wetsvoorstel voor taakstraf-transacties in aanmerking komen? Advocaat Wijngaarden somt op: ,,Vernieling, fietsendiefstal, een first offender die bolletjes heroïne verkoopt. Een autokraak, inbraak in bedrijven. Soms ook openlijke geweldpleging tegen personen.''

Harry T. (43) verheugt zich alvast. ,,Niet meer naar de rechter? Prima!'', zegt hij. In 1975 kreeg hij 18 maanden cel voor een poging tot doodslag. In 1990 volgde 160 uur taakstraf, toen hij als beveiligingsbeambte een inbraak pleegde. Waarna hij zijn baan verloor, opnieuw inbrak, een auto stal en nog eens een poging tot inbraak deed. Voor de laatste zaken kreeg hij van de rechter respectievelijk 180, 180 en 90 uur taakstraf.

Nu volbrengt hij die in totaal 450 uur in de Derde Wereld-werkplaats in Amsterdam Osdorp. Opgewekt toont Harry T. een door hem gebouwd muurtje. ,,Ik ben handig met de handjes.'' Tussendoor gaat zijn mobiele telefoon - hij neemt ,,soms'' wel eens zwart een klusje aan.

De rechter, zegt Harry T., waarschuwde al: ,,De volgende keer draai je de bak in, zei hij. En zelf weet ik niet of het nooit meer hoeft, een delict plegen.'' Hij woont in een garagebox, heeft een ton aan schulden. ,,Dus als een officier me straks voor een klein kraakje een taakstraf wil geven? Dan krijgt-ie er een kus van me bij.''