Wrange vriendschap in New York

Myron Levoy: Alan en Naomi. Uit het Engels vertaald door Beccy de Vries en Moontje Reitsma-Bakker. Querido (4e druk), 132 blz. ƒ24,95. Vanaf 12 jaar.

Alan uit Alan en Naomi van de New Yorker Myron Levoy is het soort jongen dat voortdurend het risico loopt ongevraagd aangehaald te worden door zijn moeder, door tantes, leraressen en andere vrouwen van middelbare leeftijd. Maar hij is al dertien. Hij worstelt met zijn lieve imago. Hoort een man niet stoer te zijn als de piloten van de Spitfires en de Piper Cups die hun best doen Europa te bevrijden?

Alan en Naomi speelt zich af in New York tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het verscheen voor het eerst in 1977. In 1980 werd het in het Nederlands vertaald. Levoy, die van Hongaars-Duitse afkomst is, won er een Zilveren Griffel mee. Het is een van de mooiste boeken die ik ken. Levoy schrijft summier, zonder ooit sentimenteel te worden, over de gevolgen van de oorlog op het leven van een joodse jongen, al woont hij nog zo ver van het geweld. En het gaat, eveneens zonder dat daar grote woorden aan verspild worden, over opgroeien en keuzes maken. Wie wil je later worden, hoeveel invloed heb je daar zelf op?

Naomi, alias `Gekke Griet', komt uit Frankrijk. Met haar moeder woont ze in bij de familie Liebman, op een etage boven Alans huis in dezelfde flat. Ze praat nooit, ze lacht nooit, ze scheurt alleen maar papier in piepkleine reepjes. Alan moet haar helpen, vinden de volwassenen. Naomi heeft een vriend van haar eigen leeftijd nodig. Met loodzware tegenzin stemt Alan toe, al speelt hij honderd keer liever stokbal op straat. Hij heeft niets en wil niets met meisjes, hij schaamt zich dood.

Als Alan toestemt huilt zijn moeder, snuit zijn vader in de woonkamer verdacht hard zijn neus, bedelven de bovenburen hem onder loftuitingen, knuffels, ongevraagde peren en chocoladerepen. Het wordt er allemaal niet makkelijker op. `Iedereen huilt aldoor, dacht Alan. Ze zijn allemaal gek [-] Wat had zijn moeder allemaal over hem verteld? vroeg [hij] zich af. Waarom moest ze altijd over hem praten?' Via zijn oude buiksprekerspop Charlie McCarthy, die Alan uit zijn kast met afgedankt speelgoed heeft gevist, legt hij contact met Naomi. Of eigenlijk met haar pop, Yvette.

Alan vindt Naomi zijns ondanks aardig. Steeds minder vaak ziet hij zichzelf als een idioot die met poppen en meisjes speelt. Met Naomi kan hij lachen, op dezelfde manier als met zijn beste vriend Shaun als die een goede bui heeft. En als Charlie durft hij van alles. `Hé, Yvette, baby! Waar ben je, lekker stuk?' hoort hij zijn pop ineens roepen. `Hallo! Je suis ici, Charlie-stuk!' antwoordt de andere pop. Het lukt Alan Naomi uit haar schulp te krijgen, achter haar pop vandaan, de deur uit. Ze vertelt hem zelfs hoe haar vader doodgeslagen werd door de nazi's, waar zij naast zat. Het is haar schuld, vindt ze, zij heeft hem vermoord. Het lukte haar niet alle plattegronden die haar vader tekende voor het in de buizen van het Parijse riool opererende verzet, te verscheuren. Alan valt stil en denkt ineens de `woorden, de oude woorden': `Moge de Heer u zegenen en behoeden. Moge de Heer Zijn aangezicht over u laten schijnen en u vrede geven. Voor haar, dacht hij, voor haar.' Hier is niets gewrongens aan.

Alan en Naomi gaat niet alleen over de band tussen hun tweeën, maar het is ook een prachtig portret van een jongensvriendschap. Shaun is katholiek, waardoor hun wederzijdse moeders de omgang afkeuren. Shaun kan wel vechten, voetballen en raak slaan. Hij is niet goed op school, zoals Alan, maar zij vinden elkaar in een gedeelde passie voor gevechtsvliegtuigen. Belangrijker nog is dat hun gevoel voor humor overeenkomt. `Op weg naar het vliegveld stond Shaun stil om een lege melkfles de straat over te helpen steken, hij tilde hem op en zette hem aan de overkant voorzichtig op de stoep. `Zo, klein flesje,' zei Shaun. `Dat was mijn goede daad voor vandaag. Niet zoals die Alan Silverman die nooit iets voor flessen doet. Ga nu maar gauw naar huis, naar je mammie, klein flesje.'

Alan en Naomi heeft een gruwelijk doch onvermijdelijk slot. Levoy maakte een dappere keuze. Hitler wint in dit boek de oorlog, tegen het meisje Naomi. Alan, zijn goedbedoelende ouders en Shaun leggen het af tegen het kwaad. Het is de enige reden die ik zou kunnen bedenken om dit boek niet steeds opnieuw te willen lezen.