Lekker in een kerkje

Volgende week begint Ronald Brautigam aan een integrale vertolking van de tweeëndertig pianosonates van Beethoven. ,,Ik lijd aan een overdosis Beethoven.''

Op de Amsterdamse werkzolder van Ronald Brautigam, pal aan het Vondelpark, praalt een glanzende Steinway-concertvleugel naast haar kleinere en fijnbesnaardere voorloper, de forte-piano. Over een paar weken komt er nog een tweede, grotere forte-piano bij. ,,Het wordt gezellig druk'', glimlacht Brautigam met beheerste spot. ,,Maar het naar binnen takelen van al die instrumenten is een afschuwelijk gedoe. Die vleugel laat ik hier nu staan tot mijn dood. Daarna mogen ze me erin begraven.''

In 1993 speelde Ronald Brautigam de complete pianosonates van Mozart op forte-piano in de Amsterdamse Waalse Kerk. ,,Leuke avonden - prettig van sfeer en akoestiek.'' Vorig jaar werd de cyclus herhaald, mede ter aanprijzing van de cd's met Mozarts voltallig oeuvre voor piano-solo die Brautigam opnam voor het platenlabel BIS.

Dit jaar was de tijd rijp voor een nieuw project. Mozart, Haydn, Beethoven? De galerij der groten van de Weens-klassieke periode is identiek aan Brautigams persoonlijke muzikale heilige drieëenheid. Mozart is onbetwist zijn lievelingscomponist, maar Beethoven speelt hij in de praktijk even graag en vaak. ,,Het werd hoog tijd om me eens grondig in Beethoven vast te bijten.''

Met drie concerten gewijd aan de eerste helft van de tweeëndertig pianosonates van Beethoven zet Brautigam zijn zelfgeïnitieerde `complete werken op forte-piano'-traditie dit jaar voort. Weer in de Waalse kerk. ,,Beethoven op forte-piano komt niet over in de Grote Zaal van het Concertgebouw. En juist het idee van terug naar af vind ik leuk. Lekker in een kerkje.''

Op Brautigams forte-piano staat de muziek nog opengeslagen. Beethoven. ,,Als ik 's nachts wakker word met muziek in mijn hoofd, is het tegenwoordig altijd een stukje Beethoven. Ik lijd aan een overdosis Beethoven. Maar juist dat werkt heel verslavend. Vanochtend heb ik zonder opkijken van acht tot twaalf gestudeerd, terwijl ik normaal hooguit drie maal een uur per dag achter de piano zit. Je kruipt helemaal in het idioom van de componist, en gaat je daarin dan ook heel erg thuisvoelen.'' Brautigam voelt zich prettig bij het `weerbarstig drammerige' van Beethovens muzikale taal. De gedachte aan een monomane periode gewijd aan Liszt of Brahms doet hem angstig fronsen. ,,Nee, in een ideale wereld zou ik me gewoon een jaar lang alleen maar bezighouden met Beethoven. Maar helaas, de kachel moet ook branden.''

Moeilijk

,,Beethoven vergt tijd. Heel veel tijd. Toen ik alle sonates van Mozart speelde, was dat eigenlijk heel ontspannen - die muziek is zo heerlijk licht. Beethoven is precies tegenovergesteld. Zijn sonates hebben ook wel een zekere lichtheid, maar alleen ter doorbreking van donkere ellende. En ook technisch is Beethoven veel moeilijker. Als je één sonate van Mozart beheerst, zijn de overige zeventien ook geen probleem meer. Maar als je één sonate van Beethoven in je vingers hebt, moet je bij de tweede weer van voren af aan beginnen. Ze hebben allemaal hun eigen problematiek. Voor je de fuga van de Hammerklavier-sonate goed kunt spelen... Dat stuk is bijna tegen de piano in gecomponeerd. Gelukkig heb ik de sonates van de eerste drie concerten grotendeels al eerder gespeeld, en begin ik de cyclus dus op vertrouwd terrein. Het schip met zure appeltjes volgt volgend jaar, als ik de latere sonates ga spelen.''

Acht jaar geleden kocht Ronald Brautigam in een impuls zijn eerste forte-piano, met de bedoeling repertoire dat oorspronkelijk voor dat instrument werd geschreven met meer kennis van zaken op een modern instrument te kunnen vertolken. Het is er nooit van gekomen. ,,Vanaf dag één vond ik het zo'n leuk instrument dat ik was verkocht.'' Sindsdien is hij regelmatig op forte-piano te beluisteren, zowel in concerten als op cd in de pianosonates van Mozart, Haydn, en in de toekomst ook Beethoven. Vijf jaar geleden nam hij al eens twee Beethoven-sonates op forte-piano op, maar die cd luistert hij niet graag terug. ,,Een aaneenschakeling van gemiste kansen, vind ik die opname. Ik beheers het instrument nu ook gewoon veel beter. Het vraagt een lichtere speelwijze dan een gewone piano, en daarin thuis raken kost tijd.

,,Er zijn bepaalde dingen die makkelijker en logischer klinken op forte-piano dan op een modern instrument. Natuurlijk moet ik soms ook water bij de wijn doen. Een cantabile-passage klinkt op een Steinway weer beter. Maar in felheid en gepassioneerdheid vind ik dat zo'n oud instrument meer kan. De klank is misschien niet zo hard, maar als je fortissimo speelt, zit je ook echt aan de grens van het instrument. Dan hoor je het kraken. De strijd die in veel van de Beethoven-sonates zit, ontstaat dan ook tussen de pianist en het instrument, en dat geeft de muzikale zeggingskracht een extra dimensie. Maar ik speel niet vanuit een soort historisch besef, hoor. Ik vind de klank gewoon mooi. Als dat ding er anders uitzag - met een rode plastic kast vol snoertjes, zou ik het ook goed vinden.''

Tijdens de vertolkingen van de Beethoven-sonates maakt Brautigam gebruik van vier verschillende forte-piano's. Twee replica's, die hij zelf liet bouwen, en twee `echte' oude instrumenten. Niet vanuit het idee het publiek met geheven vinger op te voeden, maar om de ontwikkeling van Beethoven en de forte-piano naast elkaar te laten horen. ,,Na de Pathétique kreeg Beethoven een ander instrument en werd ook zijn muziek veel lyrischer en romantischer. In de Mondschein-sonate en de Pastorale ontstaat opeens een veel wijdere klank. Je hoort gewoon dat hij een ander pianogeluid om zich heen had. Maar ik kan nooit bewijzen of Beethoven nu de ontwikkeling van de piano heeft beïnvloed of vice versa. Dat wordt snel een kip en ei-discussie.''

Al beweert Brautigam dat hij van het woord authenticiteit griezelt en met de bijbehorende subcultuur niets opheeft - de `oude muziek politie' kan hem niets verwijten. Hij speelt Beethoven integraal, uit de Urtext en op forte-piano bovendien. ,,Geitenwollen sokken. Sandalen. Ik weet het. Maar ik vind `verantwoord' een heel enge consumentenbond-term. Muziek is een heerlijke luxe. Ik hou me uit principe wél aan Beethovens notentekst. Goede muziek is goed genoeg om het zonder al te rare interpretaties te doen. Dat is mijn hele speelfilosofie. Je kunt jezelf nog zo belangrijk vinden, de componist staat altijd nog tien stappen hoger.''

Stripverhaal

De late pianosonates van Beethoven heeft Brautigam lang ontlopen. Hij begreep ze niet, en nog steeds niet helemaal. Maar er begint iets te dagen. ,,De sleutel tot begrip is heel veel spelen en heel veel nadenken. En het beluisteren van de late strijkkwartetten helpt ook. Bij Beethoven heeft alles met elkaar te maken. En hij heeft ooit zelf gezegd dat zijn muziek ergens over gaat, dat overal een verhaal achter zit. Welk verhaal heeft hij wijselijk voor zich gehouden, en ik hoef dat ook niet te weten. Ik vind zulke interpretaties vaak nogal stripverhaal-achtig. Hier gaat een loopje omhoog, dus dan gaat Beethoven naar de hemel, daar gaat een loopje naar beneden, dus wordt hij ziek. Ik speel liever wat intuïtiever. Het is echt niet zo dat je dan minder diep tot de muziek doordringt. Je hoeft niet altijd alles precies te analyseren en te benoemen. De muziek spreekt voor zichzelf.

,,Binnen Beethovens oeuvre zijn de pianosonates een op zichzelf staand genre. Hij schreef ze van het begin tot het eind van zijn loopbaan, en daarom bieden ze een dwarsdoorsnede van zijn stilistische ontwikkeling. Al zijn sonates hebben een zeer hechte structuur, maar zeker bij de late werken is het lastig om de vorm te doorgronden en niet uit elkaar te laten vallen. Dat is ook mijn uitdaging: de structuur duidelijk te laten horen zonder dat het vrije improvisatorische karakter van de stukken verloren gaat.

,,Van mijn oud-leraar Rudolf Serkin heb ik geleerd na te denken over het waarom achter elk boogje en elke punt. Hij zei altijd: `Een componist heeft tienduizend keuzes, en hij kiest juist hiervoor.' Daar is een reden voor, en die moet je zien te achterhalen. Soms kom ik op een concert in de buurt van het ideaal dat ik me stel, maar mijn visie is nooit af. Frustrerend? Nee hoor, dat is juist het leuke. Anders wordt je een rondreizende bandrecorder.''

Met een cd-opname van alle Beethovensonates wacht Brautigam nog even. Zijn interpretatie heeft tijd nodig om verder te rijpen. `Dingen waar ik de eerste keer nog een beetje onwennig tegen aan hik, vallen een tweede keer vaak wél op hun plaats. Maar een cd blijft altijd een momentopname, het kan altijd beter, en ik heb ook niet de pretentie een definitief testament van de Weense klassieken na te willen laten. Het eindigt waarschijnlijk toch in een grote doos bij de drogist.

,,De legendarische Artur Schnabel, een pianist die ik erg bewonder, zei ooit dat hij alleen maar bezig wilde zijn met muziek die beter was dan hij ooit zou kunnen spelen. Dat heb je met de sonates van Beethoven zeker. Je blijft altijd op je tenen lopen en je bent er nooit helemaal.''

Ronald Brautigam - Beethovencyclus. 27/3, 24/4 en 29/5 Waalse Kerk, Amsterdam; 12/4 Muziekcentrum Vredenburg, Utrecht; 22/4 Het Oude Slot, Heemstede; 23/4 Hervormde Kerk, Wapserveen. De resterende sonates volgen op 11/3, 8/4 en 13/5 2000. Informatie en reserveren bij het Beethoven-sekretariaat: 020-6432043.