Zendingswerk in Duitsland

Randstad is sinds de overname van de uitzendketen Time Power onbetwist marktleider in Duitsland. Maar de Duitse arbeidsmarkt is nog lang niet zo flexibel als de Nederlandse en de uitzendbranche bevindt zich er nog in een embryonaal stadium. Welke problemen moet Randstad overwinnen om in Duitsland werkelijk de vleugels te kunnen uitslaan?

Het imago waar uitzendkrachten en uitzendbureaus in Duitsland mee kampen is niet fraai. De tijd dat ze onderkruipers en koppelbazen genoemd werden is voorbij, maar van `sociale acceptatie' is nog nauwelijks sprake, zegt Stephanie Vonden, vestigingsmanager van Randstad Zeit-Arbeit in Porz, onder de rook van Keulen, dat deel uitmaakt van de keten die Randstad sinds 1968 in Duitsland opbouwt. ,,De meeste van onze mensen kiezen niet bewust voor een carrière als uitzendkracht, ze zien het eerder als laatste redmiddel om niet werkloos te blijven.''

Dat geldt vooral voor laag opgeleide of weinig ervaren werknemers. ,,Hoger opgeleiden hebben andere motieven. Zij willen bijvoorbeeld eerst verschillende werkgevers uitproberen, voor ze een vaste baan accepteren.'' Hun aandeel is echter dun gezaaid. ,,Dit segment moet zich nog ontwikkelen. Alleen in dienstencentra als Bonn en Frankfurt komt het een beetje van de grond, maar iemand met een hoge opleiding ziet uitzendwerk meestal niet als volwaardig werk.'' De vestiging in Porz, midden in industriegebied, houdt zich vooral bezig met het uitzenden van productiemedewerkers en vakarbeiders.

Het voornaamste probleem waar Vonden mee kampt, is het werven van uitzendkrachten. ,,Dat klinkt misschien vreemd, met een werkloosheid van ruim 11 procent. Toch lopen mensen hier niet spontaan binnen om zich in te schrijven. Als mensen al weten dat uitzendwerk bestaat, hebben ze er vaak een negatief beeld over. Ze denken dat ze niet doorbetaald krijgen bij ziekte, en geen pensioen opbouwen. Maar dat is niet zo: een uitzendkracht heeft dezelfde rechten als elke andere werknemer.''

Vonden heeft, met twee bemiddelaars, dagelijks zo'n 80 uitzendkrachten aan het werk. Advertenties in regionale kranten en mond-tot-mondreclame brengen nu de meeste werknemers aan. ,,Vaak is dat maar net genoeg. Als we voor een grote opdracht plotseling enkele tientallen mensen nodig hebben, moeten we de hulp van andere vestigingen inroepen.'' Gemiddeld kunnen de Duitse uitzendbureaus van Randstad één op de vijf door inleners gevraagde uitzendkrachten niet leveren. ,,Vaak roepen we de hulp in van het arbeidsbureau om genoeg mensen te krijgen.''

Vondens collega Reiner Sieg heeft het wat dat betreft gemakkelijker. Hij leidt een grote vestiging van de eerder dit jaar door Randstad overgenomen uitzendketen Time Power op de Altermarkt, vlak bij de Dom in hartje Keulen. ,,De mensen lopen hier wél spontaan binnen.'' Zo'n 200 uitzendkrachten vinden er dagelijks hun weg naar de inleners, die vooral ongeschoolden en werknemers met een beroepsopleiding vragen.

,,Het leeuwendeel van de uitzendkrachten werkt in dat segment, daar speelt de Duitse uitzendmarkt zich nu eenmaal af. Gespecialiseerde uitzendbureaus voor het hogere segment van de arbeidsmarkt zijn iets voor de toekomst, daar beginnen we nu voorzichtig mee'', aldus Sieg. Uitzendbureaus verschillen niet veel van elkaar. ,,We proberen ons te onderscheiden door een goede werkgever te zijn.''

De Duitse uitzendmarkt is gefragmenteerd. Het land telt zo'n 4.000 uitzendbureaus, die worden gerund door 3.000 ondernemingen. ,,Het aandeel van de ketens is beperkt, de meeste uitzendbureaus werken zelfstandig of vormen hooguit een regionaal netwerk'', zegt Reinhold Henseler, Geschäftsführer van de ruim 100 vestigingen van Randstad Zeit-Arbeit. Samen met Time Power, dat ongeveer evenveel vestigingen telt, heeft Randstad iets minder dan acht procent van de markt in handen. ,,92 procent van de markt is dus concurrentie.'' Toch is dit aandeel voldoende voor het marktleiderschap. Ter vergelijking: in Nederland beheerst Randstad bijna 40 procent van de uitzendmarkt.

De gefragmenteerde uitzendmarkt in Duitsland zorgt onder meer voor een scherpe prijsconcurrentie. Te scherp naar de zin van Henseler. ,,Een prijzenslag wordt uitgevochten over de ruggen van de uitzendkrachten. Dat komt de naam van de branche niet ten goede.'' Het salaris van uitzendkrachten is in de regel zo'n 15 procent lager dan dat van andere werknemers. De sector heeft geen eigen CAO. ,,Uitzendkrachten zijn nauwelijks lid van vakbonden en het merendeel van de kleine uitzendbureaus heeft geen trek in een keurslijf voor lonen en arbeidsvoorwaarden.'' Randstad Zeit-Arbeit heeft zelf loonafspraken gemaakt met de ondernemingsraad. ,,Als we ooit een volwassen sector willen worden, moet er een landelijke uitzend-CAO komen.''

Jan Vermeulen, directeur Duitsland van Randstad, verwacht dat het nog zo'n vijf jaar duurt voor de Duitse uitzendbranche vergelijkbaar is met die in Nederland. ,,Het is er nu zoals tien jaar geleden in Nederland: we werken vooral aan de onderkant van de arbeidsmarkt, werkgevers gebruiken ons voor `pieken en zieken' en de sector kampt met een slecht imago.'' Maar de ontwikkelingen gaan snel. ,,Het bedrijfsleven in Duitsland heeft steeds meer behoefte aan flexibiliteit en zet vaker uitzendkrachten in. De uitzendbranche groeit jaarlijks 15 tot 20 procent. Randstad Zeit-Arbeit en Time Power groeien nog sneller.''

De twee ketens zijn samen goed voor een omzet van iets minder dan een miljard. Binnen vijf jaar zal dat vervijfvoudigd zijn, verwacht Vermeulen. ,,We willen tegen die tijd 15 procent marktaandeel hebben.'' De Duitse uitzendmarkt in zijn geheel is nu nog maar 10 miljard gulden groot, ongeveer gelijk aan die in Nederland. Het aandeel van uitzendkrachten in de beroepsbevolking is hier echter fors groter: 3,5 à 4 procent, tegenover 0,7 procent in Duitsland.

,,We zijn klaar om te groeien'', zegt Vermeulen zelfverzekerd. De aankoop van Time Power biedt Randstad een stevige basis om de ,,richtinggevende marktleider'' in Duitsland te worden. ,,We willen vanaf nu vooral autonoom groeien, grote overnames doen we niet meer. Hooguit hier en daar een kleine regionale of gespecialiseerde keten, die onze witte vlekken kan opvullen.''

Time Power en Randstad Zeit-Arbeit blijven naast elkaar bestaan als onafhankelijke ketens. ,,Ze rijden elkaar niet in de wielen. Time Power haalt 80 procent van zijn omzet uit het uitzenden van vakarbeiders, Randstad maar 10 procent. Ze vullen elkaar dus goed aan.''

Voor de medewerkers van Time Power kwam de overname door Randstad als een verrassing, zegt directievoorzitter Manfred Pieper, die ook voor de overname al deel uitmaakte van de directie. ,,Toch praatten we al zeven jaar met elkaar. We hebben Randstad altijd een beetje als voorbeeld genomen.'' Time Power-oprichter en tot voor kort enige aandeelhouder Jürgen Rummler kon volgens Pieper kiezen uit verschillende kopers, onder wie naast Randstad ook Adecco. ,,Alle grote spelers waren wel geïnteresseerd, maar we hebben niet simpelweg gekozen voor degene die de hoogste prijs wilde betalen.'' Wat speelde dan nog meer een rol? ,,Randstad biedt ons internationale aansluiting. Grote internationale bedrijven vinden het steeds belangrijker om in alle landen waar ze werken met dezelfde partner zaken te doen.'' Pieper verwacht dat de nu nog gefragmenteerde Duitse uitzendmarkt de komende jaren een golf van concentraties wacht. ,,Als de markt groeit, zullen de grote spelers hun marktaandeel willen vergroten.''

Om fors te kunnen groeien, moet er nog veel veranderen, stelt Pieper. Flexibiliteit op de arbeidsmarkt is nu nog ver te zoeken in Duitsland. ,,Dat is vooral een mentaliteitskwestie, maar de markt zou ook veel dynamischer kunnen als de arbeidswetgeving soepeler werd.'' De verlenging van de maximale uitzendduur bij één inlener van negen naar twaalf maanden, vorig jaar, heeft de markt al een enorme impuls gegeven. ,,Meer mogelijkheden om tijdelijke contracten aan te bieden, zou onze branche sprongen vooruit helpen'', aldus Pieper.

Nu mag een uitzendbureau hooguit drie contracten voor bepaalde tijd aanbieden, die samen niet langer dan twee jaar mogen beslaan. Alleen het eerste contract met een uitzendkracht mag even lang zijn als de duur van de opdracht van de inlener. Daarna is personeel werven voor één specifieke opdracht niet meer mogelijk. ,,Je moet uitzendkrachten ook na die opdracht nog werk kunnen bieden. Het grootste risico dat uitzendbureaus lopen, is dat uitzendkrachten niet aan het werk zijn, terwijl je ze toch moet uitbetalen.'' Zo heeft de Time Power-vestiging in Keulen gemiddeld vijf tot tien procent van de uitzendkrachten die op de loonlijst staan, thuiszitten in afwachting van werk. ,,Dat moeten we doorberekenen in onze tarieven. Uitzendwerk wordt duurder daardoor'', aldus Pieper, die aanpassing van de wetgeving naar Nederlands voorbeeld bepleit.

In Nederland geldt die doorbetalingsverplichting op zijn vroegst na anderhalf jaar. En dat is pas sinds kort, door de invoering van de Wet Flexibiliteit en Zekerheid. In Duitsland is die zekerheid voor de uitzendkrachten er dus altijd al geweest. Het gevolg is dat de Duitse uitzendondernemingen zorgvuldig bekijken wie ze in dienst nemen. Een uitzendbureau binnenstappen en met een baan weer naar buiten lopen, zoals in Nederland, is er niet bij. De meeste uitzendkrachten zijn voor langere tijd in dienst van het uitzendbureau. ,,Wat wij in Duitsland doen, zouden we in Nederland detacheren noemen'', zegt Jan Vermeulen.

Uitzendkracht Thomas Greuen, die bij Randstad Zeit-Arbeit in Porz in dienst is, vindt het belangrijk dat die doorbetalingsverplichting niet versoepeld wordt. ,,Soms duurt het wel een of twee weken dat ze geen werk voor me hebben. Ik zou dan niet graag zonder inkomen zitten.''

Greuen werkt nu twee jaar via Randstad en heeft een vast contract. Hij heeft geen diploma's en werkt vooral als productiemedewerker. Zijn laatste baantjes waren in een verffabriek en bij een fabrikant van parketvloeren. ,,Nu hebben ze even niets voor me. Ik heb nog geen idee waar ik volgende week zal werken.'' Greuen heeft daar geen problemen mee. ,,Als ze maar betalen.'' Hoewel het werken via Randstad hem goed bevalt, zou hij liever zien dat een inlener hem rechtstreeks in dienst neemt. ,,Dat verdient beter en het geeft meer zekerheid voor de toekomst. Zeitarbeit is allemaal leuk en aardig, het is geen echte baan.''