Van Kemenade wil provincie smoel geven

De Noord-Hollandse commissaris van de koningin, J. van Kemenade, wil het provinciaal bestuur grondig veranderen. Met een vergaande scheiding van bevoegdheden en een driekwart gekozen commissaris.

Hij heeft met zijn voorstellen het tij mee. Want de provincie zit in het verdomhoekje. Terwijl haar taken zijn toegenomen, neemt de interesse van de burger af. Begin deze maand nog negeerden kiezers massaal de verkiezingen van Provinciale Staten. Ze kenden hun bestuurders niet en, sterker nog, ze hadden geen boodschap aan de provincie, verklaarden ze hun thuisblijven. Tijd dus voor verandering.

De Noord-Hollandse commissaris van de koningin, J. van Kemenade, zoekt de verandering in een scheiding van bevoegdheden. Het provinciaal bestuur moet meer ,,smoel'' krijgen en dat is goed mogelijk door invoering van dualistische verhoudingen.

Leg het bestuur van de provincie bij gedeputeerde staten en maak Provinciale Staten tot de controlerende volksvertegenwoordiging, net zoals de verhouding is tussen kabinet en Tweede Kamer. Dus geef Provinciale Staten bevoegdheden, tot en met het recht van enquête, en de positie om gedeputeerde staten in conflictsituaties weg te sturen.

En geef gedeputeerde staten de bevoegdheid op te stappen en vervroegde verkiezingen uit te schrijven. Zo onstaan countervailing powers en wordt de politiek ,,herkenbaarder''.

Het huidige provinciaal bestuur is tweeslachtig. Formeel zijn provinciale staten nog altijd de baas, maar feitelijk ligt de macht bij gedeputeerde staten. De laatsten maken beleid, terwijl Provinciale Staten een beetje meebesturen.

De controle op het bestuur is onderontwikkeld. Die situatie wordt nog versterkt doordat leden van gedeputeerde staten tegelijk ook lid zijn van Provinciale Staten: ze zitten op schoot bij hun controleurs.

Van Kemenade snijdt die verhoudingen door. Gedeputeerden mogen niet langer deel uitmaken van Provinciale Staten. Na verkiezingen kunnen statenleden wel worden gekozen tot gedeputeerden – al kunnen de gedeputeerden ook buitenstaanders zijn – maar eenmaal bestuurder staan de gedeputeerden los van Provinciale Staten. De Noord-Hollandse commissaris kiest zo voor een flexibeler oplossing dan het kabinet dat eerder voorstelde gedeputeerden in de toekomst allemaal uit Provinciale Staten te recruteren danwel allemaal van buiten te halen.

De voorstellen van Van Kemenade zijn ingegeven door de werkzaamheden van de staatscommissie-Elzinga, die op verzoek van het kabinet voorstellen ontwikkelt voor de introductie van dualistische verhoudingen op het niveau van de gemeenteraad. Van Kemenade voorzag een situatie dat naast de Tweede Kamer straks ook de gemeenteraad een scheiding van machten kent, terwijl de provincie als enige bestuurslaag nog met monistische verhoudingen zit.

Van Kemenade gaat nog verder. Andere verhoudingen in het provinciaal bestuur dwingen ook tot een andere selectie van de commissaris der koningin. Hij kiest daarbij voor zeg maar een driekwart-verandering. Provinciale Staten mogen praktisch de commissaris kiezen, maar feitelijk blijft de keuze van de commissaris toch een kroonbenoeming. In het voorstel-Van Kemenade doen Provinciale Staten een min of meer bindende voordracht.

Hij motiveert zijn driekwartoplossing met een beroep op de eigenheid van de functie. De commissaris van de koningin heeft naast provinciale taken ook rijkstaken. En Van Kemenade voorziet dat de provincie die taken – van toezicht op gemeenten tot bemoeienis met openbare orde en rampenbestrijding – kwijt raakt aan de landelijke overheid als de commissaris van de koningin rechtstreeks door de bevolking wordt gekozen. Want dan zal naar zijn verwachting de rijksoverheid niet willen dat iedere willekeurig gekozen figuur waarvan ,,de bestuurlijke kwaliteit en ervaring niet op voorhand gegarandeerd is'' die zware bevoegdheden uitoefent. En vervolgens zal een centralisatie van bestuur plaatsgrijpen: de taken van de commissaris, de publieke bestuurder die verantwoording aflegt, zullen worden uitgeoefend door anonieme Haagse ambtenaren, zo voorziet hij.

Van Kemenade heeft zijn voorstellen op persoonlijke titel gedaan. Maar zijn invloed reikt verder. Hij is ook voorzitter van het overlegorgaan van provincies dat de voorstellen later dit jaar toetst en voorlegt aan het kabinet. Want de provincie, het `bestuurdersbestuur', kan zelf weinig. Voor alle veranderingen zijn ingrijpende wetswijzigingen nodig – tot en met wijziging van de grondwet. Van Kemenade heeft het tij mee, maar nog altijd de trage praktijk van bestuurlijke verandering tegen.