Pretpark Tijd

In het Engelse plaatsje Greenwich, waar de nulmeridiaan loopt en de wereldstandaardtijd voorbijtikt, is het nieuwe millennium aanleiding voor tal van activiteiten. Het National Maritime Museum is vernieuwd en heeft zijn stoffige admiraalskostuums ingewisseld voor multimedia en op 1 januari wordt de Millennium Dome geopend. Aan de oevers van de Theems worden nieuwe appartementen uit de grond gestampt: Greenwich blaakt van zelfvertrouwen.

Nog 280 dagen en de wereld viert massaal het begin van het nieuwe millennium. Vanaf een eilandje in de Stille Oceaan op de datumgrens zullen tientallen televisiecamera's de eerste zonsopkomst van het jaar 2000 live over de wereld sturen. De filmploegen bij de koninklijke sterrenwacht van Greenwich, even ten oosten van Londen aan de Theems, waar de nulmeridiaan loopt en de wereldstandaardtijd voorbijtikt, moeten dan nog acht uur wachten op 1 januari. Om middernacht, als de rode elektronische cijfers van de jubileumklok 0 uur, 0 minuten en 0 seconden Greenwich Mean Time (GMT) aangeven en het millenniumprobleem de atoomklok niet laat crashen, kunnen ook hier vuurpijlen en champagnekurken de lucht in.

,,The Millennium Starts Here'', adverteert Greenwich sinds een jaar. Wat tot voor kort een tamelijk slaperig stadje was, is nu het toneel van hectische activiteit. Op een landtong in de Theems, tegenover de kantorenparken van de Dock- lands, wordt koortsachtig gewerkt aan de voltooiing van de Millennium Dome. In deze kunststoffen reuzentent stelt de Britse regering vanaf 1 januari 2000 een jaar lang wonderen van technologie ten toon die dagelijks 35.000 mensen moeten trekken. Een stukje stroomopwaarts gaat volgende week het geheel vernieuwde National Maritime Museum open dat zijn stoffige vitrines met admiraalskostuums en scheepsmodellen heeft ingewisseld voor multimedia, `geluidssculpturen', een virtueel bezoek aan de Titanic en de werkende brug van een containerschip.

In het centrum van Greenwich vestigt zich het ene trendy restaurant na het andere hippe café. Wegen, parkeerplaatsen en een nieuwe pier worden aangelegd. Ondergronds wordt de metrolijn vanaf station Westminster doorgetrokken, zodat dit Londense voorstadje voor het eerst ook normaal met het openbaar vervoer is te bereiken. De nieuwe lijn moet niet alleen de hordes millenniumtoeristen vervoeren, maar ook duizenden forenzen: de bewoners van de nieuwe appartementen die aan twee kanten van de Theems uit de grond worden gestampt.

Het zelfvertrouwen waarvan Greenwich blaakt, kreeg begin dit jaar een extra opsteker toen de Unesco, de culturele poot van de Verenigde Naties, het historische centrum van het stadje op de `Werelderfgoedlijst' zette, naast de steencirkel van Stonehenge, de piramides van Gizeh en de molens van Kinderdijk. De barokke gebouwen van Inigo Jones en Sir Christopher Wren, de op een heuvel gebouwde zeventiende-eeuwse Royal Observatory met zijn verzameling telescopen, chronometers en sextanten, de thee-klipper Cutty Sark in zijn droogdok, en het parkbos waarmee Greenwich zijn naam waarmaakt, zijn volgens de Unesco een uniek stuk cultuurgoed.

0°0'0'', staat er op het kaartje dat de machine op het voorplein van de sterrenwacht uitspuugt na het inwerpen van een pond. Die drie nullen zeggen waar Greenwich ligt: op nul graden, nul boogminuten en nul boogseconden Ooster- of Westerlengte. Dat is de cirkel die de Noordpool via Greenwich met de Zuidpool verbindt en die sinds 1884 internationaal erkend is als nulmeridiaan, het universele ijkpunt voor navigatie.

Je ziet hem lopen, de meridiaan: een koperen strip tussen de stenen. En alle bezoekers van de sterrenwacht doen de hele dag precies wat hier van ze wordt verwacht. Ze gaan met één been links en één been rechts van de strip staan en zeggen dan allemaal hetzelfde: ,,Nu sta ik tegelijk in het oostelijk als in het westelijk halfrond.''

Het lijkt een kinderachtig spelletje, dat ook op drielandenpunten wordt gespeeld. Maar het geeft ook aan welke magische aantrekkingskracht denkbeeldige lijnen op aarde hebben. In Greenwich werkt de magie dubbel. Het ijkpunt voor plaatsbepaling op aarde is ook een ijkpunt voor de tijd. Want de Meridiaanconferentie van 1884 stelde ook vast dat ,,op de hele aarde de dag begint om stipt middernacht op de primaire meridiaan.'' Daarmee was de Greenwichtijd geboren, de grondslag voor alle moderne tijdrekening op aarde. Elke middernacht vallen hier de nullen van tijd en plaats samen. En op 1 januari komen daar een jaar lang de drie nullen van het nieuwe millennium bij.

Greenwich is niet alleen het `Huis van de Tijd' maar zelfs ,,het middelpunt van alle tijd en ruimte'', zegt het zelf. Voor de marketing van zijn attracties is dat een ideale formule. En in de gloriedagen van koningin Victoria's Empire, waar de zon nooit onderging, was Greenwich misschien ook het centrum van de wereld.

Het mooiste symbool daarvan is de oranje metalen bal op één van de torentjes van de sterrenwacht, die nog steeds elke dag om stipt dertien uur GMT langs een ijzeren staaf een paar meter naar beneden valt. Zo konden de fregatten, klippers en stoomraderboten op de rede hun chronometers gelijk zetten voor ze over de wereldzeeën uitzwermden. Door de Greenwichtijd aan boord te vergelijken met de lokale tijd op zee konden ze precies berekenen op welke lengtegraad ze zich bevonden.

Maar het seaborne Empire is weggesmolten tot een tamelijk gewoon, middelgroot Europees land. En niet alle Britten hebben al verwerkt dat de superioriteit van het Anglocentrische wereldbeeld niet meer vanzelf spreekt. Sommige cultuurfilosofen geloven zelfs dat de Britse natie zich in een stevige identiteitscrisis bevindt.

Op twee plekken in Greenwich doen de Britten aan zelfonderzoek: in het National Maritime Museum en in de Millennium Dome. Het maritiem museum kijkt vooral terug en vraagt zich af, soms nogal meedogenloos, hoe de Britten hun wereldrijk konden vestigen. ,,Het is niet zo mooi als je er al te nauwkeurig naar kijkt'', schreef Joseph Conrad over Rule Brittannia, het Britse imperialisme. De Wolfson Gallery, een kleine maar fonkelnieuwe afdeling in het museum bevestigt dat idee met het aansnijden van de slavenhandel – negers als stukgoed – de onderwerping van de inheemse bevolking van Australië, en de apartheid in Zuid-Afrika.

Het is geen openbare schuldbelijdenis geworden, en dat is knap, maar een nuchtere bestandsopname. Naast gruwelijke attributen als een snelvuurkanon heeft die ook vrolijke noten, zoals de invloeden uit alle hoeken van de wereld op het Londense carnaval.

Het zelfonderzoek in de Millennium Dome kijkt voornamelijk vooruit. Van de veertien afdelingen die nu onder de immense koepel verrijzen is er één gewijd aan de vraag `Wat het betekent om in het nieuwe millennium een Brit te zijn'.

Om de Dome – vooralsnog een `schedeldak boven een lege hectare gravel' – is al veel gelachen en gehuild. Over de aanhoudende geldproblemen. Over de dubieuze sponsorcontracten die ex-minister Mandelson afsloot met Rupert Murdochs televisie-imperium Sky. Om de metroverbinding die geplaagd wordt door stakingen en technische mankementen. En niet in het minst om de inhoud van de veertien `zones': van `onderwijs' tot `financiën' en van `onze planeet' tot `menselijk lichaam'.

Een reusachtige androgyne figuur die deze laatste zone omvat, was bij nader inzien toch niet geschikt voor jonge kinderen. De afdeling religie kan maar geen sponsor vinden behalve een hindoestaanse zakenman, wat weer tegen het zere been is van de Engelse christenen.

En soortgelijke oprispingen vallen te voorzien voor de afdeling die de Britse identiteit moet peilen. Hoe die eruit gaat zien, is nog een open vraag, maar de gewild-moderne naam – `uk@now' – geeft wel te denken. Het wordt waarschijnlijk een variant op Cool Brittannia, het handelsmerk waarmee de regering van premier Blair Brits design, Britse architectuur, Britse technologie en Britse popmuziek onder één noemer probeerde te vangen, voor export-doeleinden, voor de toeristenmarkt en om de mythe van de saaie Brit uit te bannen.

Ontwerpers, artiesten en de jeugd geeuwen tegenwoordig als het woord Cool Brittannia valt. En nu de Schotten, Welsh en Noord-Ieren met hun politieke en culturele aspiraties de spanning binnen het Verenigd Koninkrijk fors opvoeren, is het de überhaupt de vraag wat het label `Brits' nog betekent. Wie in de Dome wil zien hoe Tony Blairs regering de tekenen des tijds ziet, moet geduld hebben tot 1 januari.